Αρχική > Uncategorized > «Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη» – Α.Ο.Ζ. Νέο πλέγμα αντιθέσεων μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας, Κύπρου, Ισραήλ και άλλων χωρών της Μεσογείου

«Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη» – Α.Ο.Ζ. Νέο πλέγμα αντιθέσεων μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας, Κύπρου, Ισραήλ και άλλων χωρών της Μεσογείου

Νοέμβριος 8, 2012 Σχολιάστε Go to comments

Εισαγωγή

Το τελευταίο διάστημα οι αντιδράσεις της Τουρκίας στη διεξαγωγή από την Κύπρο ερευνών φυσικού αερίου στην «Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη» (ΑΟΖ) της, νότια της μεγαλονήσου, καθώς και οι απόπειρες διεξαγωγής δικών της ερευνών στην περιοχή Καστελόριζου, έφεραν στο προσκήνιο το ζήτημα των σχέσεων Ελλάδας-Κύπρου με την Τουρκία, καθώς και των σχέσεων με το Ισραήλ και τις άλλες Μεσογειακές χώρες. Σε συνθήκες οικονομικής κρίσης, αναζήτησης νέων ενεργειακών πηγών και έντονων ανακατατάξεων στις χώρες του Αραβικού κόσμου, το θέμα της ΑΟΖ αποκτά ιδιαίτερη σημασία και επιδρά στον επανακαθορισμό των σχέσεων όλων των χωρών της Μεσογείου, πολύ περισσότερο που στη συγκεκριμένη περιοχή διασταυρώνονται στρατηγικά γεωπολιτικά συμφέροντα των ΗΠΑ, ΕΕ, Ρωσίας, Κίνας, κ.ά., για τον έλεγχο και εκμετάλλευση των ενεργειακών πόρων της ευρύτερης περιοχής.

1. Τι είναι η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη – ΑΟΖ;

 

Η έννοια της «Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης – ΑΟΖ» προέκυψε από τη Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας το 1982 και την υπογραφή της αντίστοιχης Διεθνούς Σύμβασης. Η «Διεθνής Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας» (United Nations Convention on the Law of the Sea – UNCLOS III), διαμορφώθηκε στα πλαίσια των Συνδιασκέψεων του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, που ξεκίνησαν το 1973 στη Ν. Υόρκη και ολοκληρώθηκαν το 1982 στο Montego Bay της Τζαμάικα, με συμμετοχή 160 χωρών. Η Σύμβαση τέθηκε σε ισχύ το Νοέμβρη του 1994 (μετά την υπογραφή από την 60ή χώρα), ενώ το 2010 είχε υπογραφεί από 162 χώρες αλλά και την ΕΕ ως σύνολο. Η Διεθνής Σύμβαση εισήγαγε σημαντικό αριθμό ρυθμίσεων σχετικά με τη ναυσιπλοΐα και τα δικαιώματα εκμετάλλευσης του θαλάσσιου πλούτου των παράκτιων χωρών, προσδιορίζοντας το καθεστώς των «εσωτερικών υδάτων» από τη βασική ακτογραμμή (internal waters), τα «χωρικά ύδατα» των 12 μιλίων (territorial waters), τις «συνεχόμενες ζώνες» των 24 μιλίων (contiguous zone), τις «αποκλειστικές οικονομικές ζώνες» των 200 ναυτικών μιλίων (exclusive economic zones – EEZs, ΑΟΖ) και τους «ηπειρωτικούς υφάλους» (continental shelf) πέραν των 200 μιλίων και έως 350 ναυτικά μίλια.1

Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη σύμβαση, ένα παράκτιο κράτος έχει το δικαίωμα να ορίσει μια ζώνη οικονομικού ενδιαφέροντος σε εύρος 200 ναυτικών μιλίων από τη βασική ακτογραμμή, από την οποία μετριέται το πλάτος της αιγιαλίτιδας ζώνης, είτε αυτή αφορά ηπειρωτικά εδάφη είτε νησιά που συντηρούν από μόνα τους ζωή. Το τελευταίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην περίπτωση της Ελλάδας, γιατί δίνει ισχυρά διεθνή νομικά ερείσματα στα δικαιώματα των νησιών. Με άλλα λόγια η «Διεθνής Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας» (UNCLOS) παρέχει κυριαρχικά δικαιώματα στα κράτη σε απόσταση 200 μιλίων από τις ακτές τους, όσον αφορά την εξερεύνηση και διαχείριση των φυσικών πηγών (ζώντων και μη), υδάτων, βυθού, υπεδάφους της θάλασσας, καθώς και την εξερεύνηση και εκμετάλλευση των ρευμάτων και υπερκειμένων της θάλασσας ανέμων, την τοποθέτηση τεχνητών νησιών, αλλά και την υποχρέωση προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος από τη ρύπανση. Ωστόσο, στα πλαίσια της ΑΟΖ δεν υπάρχει πλήρης κυριαρχία και παραμένουν σε ισχύ οι κανόνες που αφορούν τις ανοικτές θάλασσες, όπως η ελεύθερη ναυσιπλοΐα κ.ά.

Μια ενδιαφέρουσα πλευρά της ΑΟΖ αφορά τη σχέση της με την υφαλοκρηπίδα. Τα δικαιώματα ενός κράτους σε αυτήν υπάρχουν αυτοδικαίως (ipso facto) ενώ στην ΑΟΖ μόνο κατόπιν σχετικής διακήρυξης από τη χώρα, χωρίς αυτό να αναιρεί την ύπαρξή τους από πριν. Το δικαίωμα έρευνας και εκμετάλλευσης φυσικών πόρων στο βυθό και υπέδαφος μιας χώρας, σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας, καλύπτεται και από την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα με εξαίρεση τα δικαιώματα σε υδρογονάνθρακες που κατοχυρώνονται πλήρως και αυτοδικαίως μόνο με την υφαλοκρηπίδα. Για μια παράκτια χώρα που δεν έχει ακόμα κηρύξει ΑΟΖ, η εν λόγω περιοχή θεωρείται ανοικτή θάλασσα. Σε περίπτωση που το εύρος της ζώνης των 200 μιλίων επικαλύπτεται από άλλο παράκτιο κράτος, τότε η ΑΟΖ ορίζεται συνήθως (όχι οπωσδήποτε),2 με βάση την εθιμική αρχή της «μέσης γραμμής», είτε κατόπιν συμφωνίας μεταξύ των χωρών,3 είτε με παραπομπή της διαφοράς σε διεθνές δικαστήριο. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι εκτός από την αρχή της «μέσης γραμμής», στα διεθνή δικαστήρια λαμβάνonται υπ’ όψιν και ειδικές περιπτώσεις ύπαρξης νησιών κοντά σε ακτές άλλων χωρών, όπου οι διαφορές σχετικά με την ΑΟΖ λαμβάνουν υπ’ όψιν και την αρχή της «αναλογικότητας» των ακτών μιας χώρας και των δικαιωμάτων ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας ενός νησιού στη ίδια περιοχή.

Είναι χαρακτηριστικό σύμφωνα με απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (ICJ), το 2009 κατά την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών μεταξύ Ρουμανίας και Ουκρανίας στη Μαύρη Θάλασσα, η «Νήσος των Όφεων» που ανήκει στην Ουκρανία και βρίσκεται κοντά στις Ρουμανικές ακτές, δεν έχει ούτε υφαλοκρηπίδα ούτε ΑΟΖ αλλά μόνο χωρικά ύδατα διότι είναι ακατοίκητη. Επίσης στη διένεξη για το νησί «Σεν Μάρτιν» μεταξύ Μπαγκλαντές και Μιαρμάρ, το «Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας (ITLOS) το Μάρτη 2012 έκρινε ότι το νησί με τους 7.000 κατοίκους ενώ ανήκει στο Μπαγκλαντές και βρίσκεται κοντά στις ακτές της Μιαμάρ, διαθέτει χωρικά ύδατα 12 ναυτικών μιλίων (με βάση τη «μέση γραμμή»), χωρίς όμως να έχει υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ πέραν των 12 μιλίων. (υποσημείωση. Το Βήμα, 22.4.12). Οι συγκεκριμένες νομικές αποφάσεις αξιοποιούνται από την Άγκυρα για να αμφισβητήσουν το δικαίωμα ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας στο Καστελόριζο. Όμως σύμφωνα με γεωλογικές έρευνες, οι τουρκικές ακτές απέναντι από το Καστελόριζο έχουν υποστεί πρόσχωση από ύλη που προήλθε από το Καστελόριζο, άρα θεμελιώνεται δικαίωμα υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, γεγονός το οποίο αποσιωπά η Άγκυρά. Ταυτόχρονα το Καστελόριζο σύμφωνα με τις διεθνείς συμφωνίες (Λωζάνης) ανήκει στο νησιώτικο σύμπλεγμα των Δωδεκανήσων και δεν είναι απλώς ένα μεμονωμένο νησί, ενώ σε περίπτωση αναγνώρισης πλήρους επήρειας αιγιαλίτιδας ζώνης του δίνει πλεονέκτημα, διότι ρητά η τελευταία υπερτερεί του δικαιώματος της υφαλοκρηπίδας. Τέλος αξίζει να σημειωθεί ότι ο παλιός ορισμός της υφαλοκρηπίδας, από την προηγούμενη διεθνή σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (1958), έθετε ως όριο τα 200 μέτρα βάθος βυθού, ενώ η ΑΟΖ θέτει τα 200 μίλια θαλάσσιας επιφάνειας από τη βασική ακτογραμμή της χώρας.

2. Ελλάδα και ΑΟΖ: Αντιφάσεις και προβλήματα

 

Η Ελλάδα δεν έχει κηρύξει τη δημιουργία ΑΟΖ, παρότι έχει το δικαίωμα και κανένας δεν μπορεί να το αμφισβητήσει. Ωστόσο, η μη ανακήρυξή της λειτουργεί σε βάρος των κυριαρχικών της δικαιωμάτων. Όπως ήδη αναφέραμε, η ΑΟΖ της δίνει ισχυρά πλεονεκτήματα διότι υπερκεράζει την υφαλοκρηπίδα στα ελληνικά πελάγη. Ωστόσο η Ελλάδα βραδυπόρησε χαρακτηριστικά να «αντιληφθεί» τη σημασία της Διεθνούς Σύμβασης (την επικύρωσε μόλις το 1995!) χωρίς ως σήμερα να αξιοποιήσει τα πλεονεκτήματα που της παρέχει. Τα μόνα βήματα που έγιναν είναι η υπογραφή προκαταρκτικής συμφωνίας για ορισμό της ΑΟΖ με την Αλβανία (2009), η οποία όμως έχει «παγώσει» μετά από ακυρωτική απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου της.4 Επίσης η Ελλάδα είναι τελευταία σε διαπραγματεύσεις με Λιβύη και Αίγυπτο, με τις οποίες ωστόσο έχουν εμφανιστεί ορισμένες δυσκολίες,5 εξαιτίας λαθεμένων κυβερνητικών χειρισμών, ενώ με την Ιταλία, μετά τη συμφωνία για την υφαλοκρηπίδα, δεν φαίνεται να υπάρχει ιδιαίτερο πρόβλημα, παρότι σύμφωνα με δημοσιεύματα, η Ιταλία ζητά μεγαλύτερη ΑΟΖ σε σχέση με την υφαλοκρηπίδα. Από την άλλη αποτελεί λάθος της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας που δεν προχώρησε σε συμφωνία με την Κύπρο για οριοθέτηση της ΑΟΖ, παρά την πρόσκληση της Κυπριακής Κυβέρνησης.

Παρότι η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, δίνει στην Ελλάδα ισχυρά πλεονεκτήματα (αναγνωρίζει ΑΟΖ σε όλα τα κατοικημένα νησιά), η Ελλάδα δεν έχει προχωρήσει στην ανακήρυξή της, δίνοντας κύρια προτεραιότητα στη ρύθμιση της υφαλοκρηπίδας. Από την άλλη η Τουρκία με πρόσχημα ότι δεν έχει υπογράψει τη συγκεκριμένη Σύμβαση, απορρίπτει κάθε ιδέα συμφωνίας για την ΑΟΖ με την Ελλάδα. Αντίθετα έχει προχωρήσει σε συμφωνία ρύθμισης της ΑΟΖ με τις άλλες χώρες της Μαύρης Θάλασσας από το 1986 (αρχικά με την πρώην ΕΣΣΔ και αργότερα με Βουλγαρία και Ρουμανία) χρησιμοποιώντας τη μέθοδο της «μέσης γραμμής». Αποκαλύπτει έτσι την ασυνέπεια και επιθετικότητά της, αρνούμενη να αποδεχτεί την ΑΟΖ σε σχέση με την Ελλάδα και την Κύπρο.

Οι ανεπάρκειες της εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας, εντοπίζονται όπως αναφέρθηκε στην «ελαχιστοποίηση» της διαφοράς με την Τουρκία στο θέμα της υφαλοκρηπίδας (για το οποίο η Ελλάδα προτείνει προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης), τη στιγμή που κανένα κράτος στον κόσμο δεν έχει προσφύγει μόνο για το θέμα της υφαλοκρηπίδας, χωρίς παράλληλα να τίθεται η διάσταση της ΑΟΖ. Από την άλλη, ακολουθώντας πολιτική χρόνιου «ενδοτισμού» στις πιέσεις των «συμμάχων» ΗΠΑ-ΝΑΤΟ-ΕΕ, οι οποίοι σιωπηρά αν όχι ανοικτά ενθαρρύνουν την επιθετικότητα της Τουρκίας, αποστερούν τη χώρα από μια ανεξάρτητη και πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική. Ωστόσο, τα κυριαρχικά δικαιώματα μιας χώρας στο θαλάσσιο χώρο που την περιβάλλει, μπορούν στις σημερινές συνθήκες να εξασφαλιστούν καλύτερα μέσω της ΑΟΖ και όχι μέσω υφαλοκρηπίδας. Ο σχετικός Πίνακας της «εν δυνάμει» ΑΟΖ της χώρας και άλλων χωρών της Μεσογείου είναι πολύ αποκαλυπτικός (βλ. σελ. 50) (……..που είναι ο χάρτης-πίνακας;)

Κατά συνέπεια η εμμονή της εξωτερικής πολιτικής στην «επίλυση» κατά προτεραιότητα της υφαλοκρηπίδας, αναπαράγει χρόνιες εκκρεμότητες και αποτελεί απαράδεκτη υποχώρηση στις πιέσεις των ΗΠΑ και της Τουρκίας. Η εθελόδουλη και μυωπική στάση των κυβερνήσεων του δικομματισμού, δεν επέτρεψε την αξιοποίηση, ούτε του «ευρωπαϊκού χαρτιού» της αναγνώρισης από την ΕΕ του Δίκαιου της Θάλασσας και κατά συνέπεια της δυνατότητας ανακήρυξης της ΑΟΖ ως μέλους πλέον της ΕΕ,6 με παράλληλη «θεσμική» απαίτηση, στήριξης των επιλογών της.

Ένα τελευταίο, κρίσιμης σημασίας ζήτημα είναι η αμφισβήτηση από την Τουρκία του δικαιώματος ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας στο Καστελόριζο, καθώς και της ΑΟΖ στα νησιά του Αιγαίου.7 Πρόκειται καθαρά για ευθεία παραβίαση του διεθνούς δικαίου (Συμφωνία Λωζάνης για ελληνικότητα νησιού, καθώς και του Δίκαιου της Θάλασσας για την ΑΟΖ), την οποία η Τουρκία συνοδεύει πάντα με απειλές θερμού επεισοδίου.8 Για την Ελλάδα το θέμα της ΑΟΖ είναι ζωτικής σημασίας, γιατί εκτός από τα κυριαρχικά δικαιώματα εκμετάλλευσης φυσικών πόρων, υπάρχει μέσω της ΑΟΖ Καστελόριζου σημείο επαφής με την ΑΟΖ Κύπρου, πράγμα που ενοχλεί ιδιαίτερα την Τουρκία, τόσο από οικονομική άποψη, όσο και από πολιτικο-στρατιωτική. Από την άλλη, ο ορισμός της ΑΟΖ Τουρκίας με βάση το διεθνές δίκαιο, εκτός από την οικονομική πλευρά, αποδυναμώνει πολιτικο-στρατιωτικά και τη θέση της με το Ισραήλ αφού της στερεί τη δυνατότητα επαφής με την αντίστοιχη αιγυπτιακή ΑΟΖ.

Να τονίσουμε ότι στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου στα νότια της Κρήτης, όπως και στο Αιγαίο, είναι βέβαιο ότι υπάρχουν μεγάλα αποθέματα φυσικού αερίου και πετρελαίου, πράγμα που ενισχύει την επιθετικότητα της Άγκυρας. Γι’ αυτό προσπαθεί με κάθε τρόπο να βάλει «σφήνα» στις προσπάθειες ρύθμισης της ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας και Μεσογειακών χωρών (Αίγυπτο, Λιβύη, Αλβανία), προκειμένου να αποτρέψει την απόκτηση από Ελλάδα πρόσθετου διαπραγματευτικού πλεονεκτήματος. Δύο γεγονότα από τις αρχές του τρέχοντος χρόνου δείχνουν το ρόλο της Άγκυρας προκειμένου να γίνει χώρα-ρυθμιστής στην περιοχή. Το πρώτο αφορά την προσωρινή ματαίωση της ενεργειακής συμφωνίας Ισραήλ-Κύπρου-Ελλάδας, λόγω πιέσεων του Λιβάνου ότι σε περίπτωση υπογραφής θα καταγγείλει τη συμφωνία Κύπρου-Λιβάνου για  την ΑΟΖ (ο Λίβανος διεκδικεί επανακαθορισμό της ΑΟΖ με Κύπρο και Ισραήλ). Το δεύτερο είναι η άρνηση της Αιγύπτου να διαπραγματευθεί με την Ελλάδα την ΑΟΖ, ισχυριζόμενη ότι πρώτα πρέπει να τα βρουν Ελλάδα-Τουρκία για το Καστελόριζο και μετά να γίνει συμφωνία Ελλάδας-Αιγύπτου.! (υποσημείωση. Σωτ.Σιδέρης, www.iskra.gr, 6.4.12)

Είναι προφανές ότι το θέμα της ΑΟΖ, επηρεάζει άμεσα την εξέλιξη των ελληνο-τουρκικών συνομιλιών, που διεξάγονται επί δεκαετίες, με χαρακτηριστικό γνώρισμα τη συνεχή υποχώρηση εκ μέρους της Ελλάδας στις αξιώσεις της Τουρκίας κάτω από το σύνδρομο του «ενδοτισμού» και «ατλαντισμού» στην εξωτερική πολιτική της χώρας. Θυμίζουμε ότι με το «πρακτικό της Βιέννης» μεταξύ Καραμανλή-Ντεμιρέλ το 1977 (μετά την κρίση του «Χόρα») πάγωσαν οι έρευνες και η εκμετάλλευση πετρελαίων πέραν των 6 μιλίων από τις ακτές. Με τη «Συμφωνία του Νταβός» μεταξύ Παπανδρέου-Οζάλ το 1988 (μετά την κρίση του «Σισμίκ») υπήρξε δέσμευση για έρευνες κοιτασμάτων μόνο στην αιγιαλίτιδα ζώνη. Σε συνέχεια με τη «Συμφωνία της Μαδρίτης» μεταξύ Σημίτη-Ντεμιρέλ το 1997 (μετά την κρίση των Ίμια) η Ελλάδα αναγνώρισε την ύπαρξη «ζωτικών συμφερόντων» στη γείτονα, ενώ στη «Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ» στο Ελσίνκι το 1999, στο πλαίσιο της ενεργοποίησης της προ-ενταξιακής διαδικασίας της Τουρκίας, η Ελλάδα αποδέχτηκε την ύπαρξη «συνοριακών διαφορών» για διευθέτησή τους.

Αυτή ήταν η πολιτική των κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ και ΝΔ, που άφησαν στα αζήτητα τη Διεθνή Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και απαξίωσαν διαχρονικά σημαντικά κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας, με τη μη επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 μίλια, μη προσφυγή στη Χάγη αλλά διμερείς διαπραγματεύσεις, μη διακήρυξη της ΑΟΖ και μη κλείσιμο των κόλπων με ευθείες γραμμές βάσης, μη κατοχύρωση της αρμοδιότητας έρευνας και διάσωσης, εκχώρηση του επιχειρησιακού ελέγχου του Αιγαίου στο ΝΑΤΟ, κ.ά. Έτσι φτάσαμε στη δημιουργία τετελεσμένων, σε βάρος των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας, με αποκορύφωμα τον Ιούλιο του 2010 τη διεξαγωγή ωκεανογραφικών ερευνών από το τουρκικό πολεμικό πλοίο «Τσεσμέ» στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, 8 μίλια έξω από τα χωρικά ύδατα των ακτών της Θράκης και βόρεια της Σαμοθράκης.

Κατά συνέπεια οι συζητήσεις που προβλέπονται στα πλαίσια του «Ανωτάτου Συμβουλίου Συνεργασίας Ελλάδας-Τουρκίας» για τη διευθέτηση διμερών ζητημάτων μεταξύ των δύο χωρών (περιέχονται στο ανακοινωθέν της 15ης Μαΐου 2010 κατά τη συνάντηση Παπανδρέου-Ερντογάν στην Αθήνα), δημιουργούν σοβαρά ερωτηματικά. Υπάρχουν διάχυτες ανησυχίες για απαράδεκτες παρασκηνιακές υποχωρήσεις, προκειμένου να ανοίξει ο δρόμος «συνδιαχείρισης» και «συνεκμετάλλευσης» του Αιγαίου υπό την αιγίδα των πολυεθνικών κολοσσών και πρώτα απ’ όλα των αμερικανικών. Ειδικότερα, η αναθέρμανση της διμερούς συνεργασίας γίνεται υπό το φως των αποκαλύψεων, ότι η ελληνική πλευρά έχει αποδεχτεί «δαντελωτά» όρια στην υφαλοκρηπίδα (αλλού με βάση τα 6 μίλια, αλλού τα 8 και αλλού τα 12).9 Δυστυχώς ως τώρα στο όνομα της «κρυφής διπλωματίας» δεν έχουν ενημερωθεί ούτε η Ελληνική Βουλή, ούτε ο ελληνικός λαός για τα αποτελέσματα των συγκεκριμένων συνομιλιών.

Μια νέα διάσταση έχει πάρει το πρόβλημα της ΑΟΖ μετά την αναβάθμιση της συνεργασίας Ελλάδας – Ισραήλ τα τελευταία χρόνια, με αποκορύφωμα την επίσκεψη του ισραηλινού πρωθυπουργού Μπ. Νετανιάχου στην Αθήνα τον Αύγουστο του 2010, εγκαινιάζοντας με τον πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου τη λεγόμενη «στρατηγική συμμαχία» των δύο χωρών. Με τη συγκεκριμένη συμμαχία η Ελλάδα μπορεί να εξασφαλίζει ένα αμφίβολο «σύμμαχο», όμως ταυτόχρονα κινδυνεύει να εμπλακεί στην τουρκο-ισραηλινή αντιπαράθεση για την ηγεμονία στην Ανατολική Μεσόγειο και να μετατραπεί σε εργαλείο της εξωτερικής πολιτικής του Ισραήλ, στα πλαίσια της αμερικανικής επιδίωξης για διαμόρφωση μακροπρόθεσμης στρατηγικής συνεργασίας Ελλάδας – Ισραήλ (πολιτικής-οικονομικής-στρατιωτικής).10

Ιδιαίτερα η στρατιωτική συνεργασία Ελλάδας – Ισραήλ, έχει πάρει τη μορφή «επιχειρησιακού μνημονίου» στα πλαίσια του οποίου έγιναν ασκήσεις και συνεκπαίδευση ενόπλων δυνάμεων των δύο χωρώ με χρήση μαχητικών αεροσκαφών και επιθετικών ελικοπτέρων. Η τελευταία τέτοια άσκηση έγινε τον Ιούνιο του 2011 στη Θεσσαλία, όπως και τον περασμένο Οκτώβρη στην Πελοπόννησο και στο Ιόνιο. Πρόκειται για ασκήσεις κρούσης σε μεγάλες αποστάσεις, όπως και ασκήσεις έρευνας και διάσωσης μάχης, δηλαδή καθαρά πολεμικής ετοιμότητας. Στα πλαίσια της «στρατηγικής συνεργασίας» ήταν και η ελληνική εμπλοκή τέλος Ιουνίου 2011 στην ισραηλινή επιχείρηση απαγόρευσης στο στολίσκο με ανθρωπιστική βοήθεια να προσεγγίσει την αποκλεισμένη περιοχή της Γάζας, καθώς και η απαγόρευση απόπλου από ελληνικά λιμάνια κάθε πλοίου με τον ίδιο προορισμό. Επίσης στα πλαίσια της «στρατηγικής συνεργασίας» προβλέπεται ο εφοδιασμός των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων με ισραηλινά ηλεκτρονικά συστήματα και πυρομαχικά, όπως μαχητικά αεροσκάφη F-16, άρματα μάχης, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, κ.ά.

Οι ΗΠΑ από τη μεριά τους, για το σκοπό αυτό εντείνουν τις πιέσεις στην Ελλάδα, αξιοποιώντας και το μοχλό του ΔΝΤ, του οποίου η «επίσημη» Ελλάδα επιζητεί τη στήριξη. Αυτή η κίνηση μοιραία επιδεινώνει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και δίνει νέα διάσταση στο διάλογο μεταξύ των δύο χωρών για την υφαλοκρηπίδα και μπορεί να εκφραστεί με τουρκικές προκλήσεις στο Αιγαίο και στη Θράκη.

Από την άλλη, η «στρατηγική συνεργασία» με το Ισραήλ αποδυναμώνει τις διμερείς επαφές και διαπραγματεύσεις για ρύθμιση της ΑΟΖ, ιδιαίτερα με Αίγυπτο και Λιβύη, καθώς και την ίδια την Τουρκία, ενώ διευκολύνει τα «ανοίγματα» της τελευταίας στον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο. Παράλληλα, δίνει ηθική κάλυψη στον επεκτατισμό του Ισραήλ και στην καταπίεση των Παλαιστινίων, αποδυναμώνοντας τις παραδοσιακές σχέσεις φιλίας και συνεργασίας με τις αραβικές χώρες. Παρότι η Ελλάδα από την προσέγγιση με το Ισραήλ εξασφαλίζει κάποια ανάσχεση της στρατιωτικής πίεσης της Τουρκίας, σε περίπτωση επαναπροσέγγισης Τουρκίας – Ισραήλ, τα αποτελέσματα ίσως είναι σε βάρος της Ελλάδας. Η στρατιωτική προστασία των γεωτρήσεων στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, μπορεί να κοστίσει ακριβά στην Ελλάδα και στην Κύπρο, σε μια περίοδο που η Ελλάδα βρίσκεται σε δεινή οικονομική θέση. Το Ισραήλ από την πλευρά του χρησιμοποιεί την Ελλάδα και την Κύπρο ως «στρατηγικό βάθος» και ως γέφυρα σύνδεσής του με την Ευρώπη.

Μετά τις αυξανόμενες απειλές της Τουρκίας για «θερμό επεισόδιο», ενεργοποιήθηκε το «σύμφωνο στρατιωτικής συμμαχίας» Ελλάδας – Ισραήλ. Το συγκεκριμένο σύμφωνο υπογράφηκε κατά την επίσκεψη του υπουργού Άμυνας Π. Μπεγλίτη τον περασμένο χρόνο στο Ισραήλ, χωρίς όμως να είναι γνωστό το περιεχόμενό του ούτε στην ελληνική Βουλή. Ειδησεογραφικές πληροφορίες αναφέρουν,11 ότι «Ελλάδα και Ισραήλ ενεργοποίησαν τη στρατιωτική συμφωνία μετά από έγκριση που έλαβαν από τις ΗΠΑ, διότι εκτιμούν ότι οι τουρκικές απειλές είναι αληθινές και αξιόπιστες». Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, προβλέπεται η χρήση ελληνικών βάσεων από αεροπορικές και ναυτικές δυνάμεις του Ισραήλ, για την ανάληψη αν χρειαστεί πολεμικής δράσης. Επίσης με απόφαση του ΚΥΣΕΑ εγκρίθηκε (15.9.11) η προμήθεια 400 συλλογών κατευθυνόμενων βομβών SPICE-1000 και 2000, συνολικής αξίας 110-120 εκατ. €, καθώς και η αγορά πυρομαχικών από Ολλανδία για άρματα μάχης Leopard, η προμήθεια 3000 βλημάτων από τις ΗΠΑ κ.ά.12 Είναι φανερό ότι η «στρατηγική συμφωνία» με το Ισραήλ αρχίζει να φέρνει «καρπούς», μαζί και νέες περιπέτειες για τον ελληνικό λαό.

Εκτός από τα καθαρά θέματα εξωτερικής πολιτικής, σοβαρά προβλήματα έχει δημιουργήσει στη χώρα η αλλοπρόσαλλη ενεργειακή πολιτική των κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ και ΝΔ, ιδιαίτερα στην έρευνα και αξιοποίηση εγχώριων υδρογονανθράκων. Οι αποσπασματικές έρευνες για πετρέλαιο και φυσικό αέριο κατά την περασμένη δεκαετία σε διάφορες περιοχές της χώρας από τη ΔΕΠ-ΕΚΥ, σε συνεργασία με ξένες κοινοπραξίες (Triton και Enterprise), δεν είχαν συνέχεια, ούτε ποτέ ενημερώθηκε η Βουλή, ενώ μετά την ιδιωτικοποίησή της (στα πλαίσια ιδιωτικοποίησης των ΕΛΠΕ), εγκαταλείφθηκαν εντελώς. Από την άλλη, η ακύρωση της ενεργειακής συνεργασίας με τη Ρωσία («πάγωμα» του αγωγού Μπουργκάς-Αλεξανδρούπολη), αναβάθμισε ντε φάκτο το ρόλο της Τουρκίας στους «ενεργειακούς δρόμους» μεταφοράς ορυκτών καυσίμων από τη Ρωσία προς την Ευρώπη. Η όψιμη εξαγγελία της κυβέρνησης για δημιουργία νέου φορέα έρευνας και αξιοποίησης υδρογονανθράκων (Επιτροπή Διαχείρισης Υδρογονανθράκων – ΕΔΕΥ ΑΕ), καθώς τα σχέδια έναρξης ερευνών στη Δυτική Ελλάδα και στη Νότια Κρήτη, δείχνουν τα χρόνια «ελλείμματα» πολιτικής στον ενεργειακό τομέα και το «καθυστερημένο» ενδιαφέρον για την ΑΟΖ και αξιοποίησης των ενεργειακών πόρων της χώρας. (υποσημείωση. Εντελώς πρόσφατα ο υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Γ.Μανιάτης, μιλώντας από το βήμα του 3ου Συνεδρίου του «MediterraneanOil & Gas» στον Αστέρα Βουλιαγμένης παρουσία πρέσβεων και στελεχών εταιριών πετρελαίου και φυσικού αερίου από χώρες όπως Ρωσία, Νορβηγία, Γαλλία, ΗΠΑ, κά, δήλωσε ότι η χώρα μας προχωρά σταθερά και με ασφάλεια σε όλες τις έρευνες υδρογονανθράκων». (εφημ. RealNews, 3.6.12) Υπολογίζεται ότι τα αποθέματα πετρελαίου στα «οικόπεδα» του Πατραϊκού, Ιωαννίνων και δυτικού Κατακόλου, ανέρχονται σε 250-300 εκατομ.βαρέλια, ενώ στα νότια της Κρήτης τα αποθέματα υδρογονανθράκων υπολογίζονται σε 20-22 δισεκ.βαρέλια και άλλα 20 δισεκ.βαρέλια βρίσκονται νοτιανατολικά της Ιεράπετρας. Τα συνολικά οφέλη από την αξιοποίηση των τελευταίων υπολογίζεται ότι θα αποφέρουν κάθε χρόνο έσοδα 1,2 δις € για μια 25ετία. (υποσημείωση. www.defencenet.gr, 13.2.12)

Ωστόσο, υπάρχουν μεγάλες αντιφάσεις στην κυβερνητική πολιτική και απουσιάζει συγκροτημένη στρατηγική αξιοποίησης των πόρων και δυνατοτήτων που παρέχει η ΑΟΖ, παρ’ ότι τον τελευταίο χρόνο έγιναν προσπάθειες χάραξης συγκεκριμένης στρατηγικής. Όσο αφορά τα κόμματα, το ΠΑΣΟΚ ως κυβέρνηση μέσω του υπουργού Άμυνας Πάνου Μπεγλίτη, με αφορμή την επίσκεψή του στο Ισραήλ δήλωσε ότι «η Ελλάδα θα διασφαλίσει σε απόλυτο βαθμό τα κυριαρχικά δικαιώματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και τις Διεθνείς Συνθήκες σε σχέση με την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ»,13 ενώ ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Γ.Παπακωνσταντίνου τόνισε ότι «στόχος μας είναι η άμεση οριοθέτηση της ΑΟΖ». (σημείωση. «Τα Νέα», 18.3.12)  Η ΝΔ μέσω του υπευθύνου Εξωτερικών Υποθέσεων Πάνου Παναγιωτόπουλου, ζήτησε την άμεση ανακήρυξη της ΑΟΖ από την κυβέρνηση και σύγκλιση του Συμβουλίου Εξωτερικής Πολιτικής για συζήτηση των εξελίξεων στην Ανατολική Μεσόγειο. Το ΛΑΟΣ έχει ταχτεί υπέρ της άμεσης ανακήρυξης της ΑΟΖ τονίζοντας ότι η ανακήρυξη των ζωνών αποτελεί μονομερές δικαίωμα, ενώ η οριοθέτηση απαιτεί διμερή συνεργασία.

Το ΚΚΕ με επίκαιρη ερώτηση αρχές του χρόνου, ζήτησε από την κυβέρνηση ουσιαστική ενημέρωση: α) για τα αποτελέσματα των συνομιλιών της με την Τουρκία σε ό,τι αφορά την υφαλοκρηπίδα και τα άλλα θέματα που αφορούν το Αιγαίο, β) αν μπορούν να αφεθούν κρίσιμα κυριαρχικά δικαιώματα στην κρίση του Δικαστηρίου της Χάγης και σε ποια βάση θα διαμορφωθεί το συνυποσχετικό της παραπομπής τους σε αυτό και γ) γιατί η κυβέρνηση δεν προχωρά στον ορισμό της ελληνικής ΑΟΖ και ποια προβλήματα υπάρχουν με το Καστελόριζο.14 Τέλος, ο ΣΥΡΙΖΑ με ανακοίνωσή του ζήτησε ενημέρωση της Βουλής για τις ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις στο Αιγαίο, καθώς και σύγκλιση του Συμβουλίου Εξωτερικής Πολιτικής. Στο θέμα της υφαλοκρηπίδας θεωρεί ότι πρέπει να διευθετηθεί με βάση τους κανόνες του διεθνούς δικαίου και την από κοινού προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.

Ας σημειωθεί ότι τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα παρότι αποδέχονται γενικά την ιδέα ανάπτυξης των σχέσεων με το Ισραήλ όπως με όλες τις χώρες, υπάρχει ουσιαστική διαφορά κυρίως από τα κόμματα της Αριστεράς, για την έκταση και το χαρακτήρα της συνεργασίας. Η κριτική αφορά στις δολοφονικές επιθέσεις του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας, την αναγνώριση του δικαιώματος Παλαιστινιακού κράτους, τον κίνδυνο να βλαφτούν οι σχέσεις με τις αραβικές χώρες και να μετατραπεί η Ελλάδα σε υποστηρικτή των γεωπολιτικών και επιθετικών σχεδίων του Ισραήλ.

3. Κύπρος και ΑΟΖ: Πρωτοβουλίες και ρίσκα

 

Η Κυπριακή Δημοκρατία την τελευταία δεκαετία πήρε σειρά από πρωτοβουλίες, παρά το μικρό βάρος της ως κρατική οντότητα. Το 1998 προχώρησε στην ανακήρυξη ΑΟΖ γύρω από την Κύπρο (ελληνο-κυπριακή περιοχή) και στη συνέχεια σε συμφωνία με τις παράκτιες χώρες, Αίγυπτο (2003), Λίβανο (2007), Ισραήλ (2008). Επίσης προχώρησε σε διεθνή διαγωνισμό για την παροχή τεχνογνωσίας για τη διεξαγωγή έρευνας υδρογονανθράκων,15 στην οποία τελικά ανταποκρίθηκε η αμερικανική εταιρία «Noble Energy».16 Σε συνέχεια οριοθέτησε την ΑΟΖ με το Ισραήλ συμφωνώντας να διαμοιραστούν ισομερώς, στη βάση της «μέσης γραμμής», τα 250 χιλ. (155 μίλια) στη θαλάσσια περιοχή που τους χωρίζει. Κανένα σημείο της ΑΟΖ («οικόπεδα») όπου η Κύπρος προγραμματίζει έρευνες δεν εμπίπτει στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Κύπρου και Τουρκίας ή στα ανοικτά της θάλασσας που διαχειρίζονται οι Τουρκοκύπριοι. Επίσης η κυπριακή κυβέρνηση αποδέχτηκε πρόταση συνεργασίας της ισραηλινής εταιρίας Delek,17 με την αμερικάνικη «Noble Energy» για κοινή διεξαγωγή έρευνας (ως την 1η Οκτώβρη 2011) στο κοίτασμα «Αφροδίτη» (οικόπεδο 12 της κυπριακής ΑΟΖ) που συνορεύει με το κοίτασμα «Λεβιάθαν» της ισραηλινής ΑΟΖ. Πρόκειται σύμφωνα με εκτιμήσεις, για αποθέματα φυσικού αερίου που ανέρχονται σε 300 δις κυβικά μέτρα, συνολικής αξίας με σημερινές τιμές έως και 80 δις δολάρια.18

Η τουρκική κυβέρνηση αντιτάχθηκε εξ’ αρχής στις ενέργειες της κυπριακής κυβέρνησης, με το πρόσχημα ότι εισάγει διεθνείς συμφωνίες χωρίς τη συγκατάθεση των Τουρκοκυπρίων, ότι η τουρκοκυπριακή κοινότητα θα πρέπει να μοιραστεί τα έσοδα από τους φυσικούς πόρους της Κύπρου και ότι η όποια οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας στην Ανατολική Μεσόγειο πρέπει να περιλαμβάνει όλες τις χώρες, δηλαδή και την Τουρκία, χωρίς η τελευταία να γειτνιάζει με τα θαλάσσια «οικόπεδα» και χωρίς να έχει υπογράψει διεθνείς συνθήκες. Όσον αφορά την Κυπριακή Δημοκρατία, είναι αναγνωρισμένη ως τέτοια διεθνώς για ολόκληρη την επικράτεια της μεγαλονήσου και εντάχθηκε ως τέτοια στην ΕΕ, παρ’ όλο που ανεστάλη η εφαρμογή του «κεκτημένου» στο κατεχόμενο τμήμα της.

Ο τούρκος υπουργός επί Ευρωπαϊκών Υποθέσεων Μπαγίς, απείλησε εμμέσως ακόμα και με πολεμική σύρραξη, αν η Κύπρος ξεκινήσει έρευνες στο οικόπεδο 12 της ΑΟΖ. Η Ελλάδα δήλωσε στήριξη των ερευνών της Κύπρου και ότι οι όποιες πολεμικές ενέργειες σε βάρος της θα είναι πολεμικές ενέργειες σε βάρος της Ελλάδας.19 Παρ’ όλα αυτά η Τουρκία απείλησε ότι σε περίπτωση που πραγματοποιηθούν έρευνες, θα προχωρήσει στον καθορισμό ΑΟΖ με το «ψευδοκράτος» της Βόρειας Κύπρου και έρευνες για αναζήτηση φυσικού αερίου. Κατηγόρησε μάλιστα το «ελληνο-κυπριακό κράτος» ότι δεν έχει δικαίωμα να εκμεταλλεύεται μονομερώς πλουτοπαραγωγικούς πόρους που ανήκουν σε όλους τους Κύπριους. Η απάντηση ήλθε από την πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Δ. Χριστόφια, ότι «στα πλαίσια της ενωμένης Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Κύπρου» (όταν προκύψει) «η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων θα είναι σε όφελος και των δύο κοινοτήτων».20

Από την άλλη, ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας Νταβούτογλου, με δηλώσεις του εγκάλεσε την ΕΕ να μην «επιτρέψει» στην Κύπρο να ασκήσει καθήκοντα προεδρεύουσας χώρας στο δεύτερο εξάμηνο του 2012.21 Απείλησε μάλιστα ότι σε μια τέτοια περίπτωση «η χώρα του θα παγώσει τις σχέσεις της με την ΕΕ». Η ΕΕ αντί να αποκρούσει τις απαράδεκτες απαιτήσεις της Τουρκίας, υποχώρησε στους εκβιασμούς του Νταβούτογλου, καλώντας, μέσω του Επιτρόπου για τα ζητήματα Διεύρυνσης, Στέφαν Φούλε, τους ηγέτες των δύο κοινοτήτων να έχουν ολοκληρώσει τις συνομιλίες τους πριν τον Οκτώβριο 2011.22 Όλα αυτά είναι ενδεικτικά της συνολικής πολιτικής συμπεριφοράς της Άγκυρας, όχι μόνο απέναντι στην Κύπρο, αλλά στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες, όπως θα δούμε, της περιοχής Ανατολικής Μεσογείου. Μετά από κριτική που ασκήθηκε από ελληνικής πλευράς,23 η ΕΕ σε νεότερη δήλωσή της, διαμήνυσε στην Τουρκία «να απέχει από κάθε απειλή, αφορμές ρήξης ή δράση που θα μπορούσε να επηρεάσει αρνητικά τις σχέσεις καλής γειτονίας και την ειρηνική διευθέτηση συνοριακών διαφορών», ενώ παράλληλα αναφέρθηκε ρητά «στα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών-μελών της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος να συνάπτουν διμερείς συμφωνίες με βάση το κοινοτικό δίκαιο και τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας».24

Από την πλευρά τους οι ΗΠΑ δεν συμφωνούν με τις ενέργειες της Τουρκίας. Ο αμερικανός πρεσβευτής στην Άγκυρα και το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών, με σχετική ανακοίνωσή τους επισημαίνουν ότι, «οι ΗΠΑ γνωρίζουν τις απόψεις της Τουρκίας και στηρίζουν τις προσπάθειες των δύο πλευρών στην Κύπρο για λύση του Κυπριακού, αλλά δεν πρόκειται να πιέσουν την εταιρία Noble Energy να σταματήσει τις έρευνες για φυσικό αέριο στην περιοχή της Κύπρου, γιατί δεν συνηθίζουν να κάνουν ανάλογες κινήσεις».25 Τη στάση αυτή επικρότησε η κυβέρνηση της Κύπρου και τα πολιτικά κόμματα. Επίσης οι ΗΠΑ έχουν τοποθετηθεί κατά των τουρκικών απειλών, υπογραμμίζοντας πως είναι δικαίωμα της Κυπριακής Δημοκρατίας να κάνει εξορύξεις εντός της ΑΟΖ, ενώ η Ρωσία παρενέβη υπέρ των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Κυπριακής Δημοκρατίας,26 καλώντας την Άγκυρα να μη συνδέει τις εξορύξεις της Κύπρου με την πρόοδο των συνομιλιών για το Κυπριακό.27

Είναι προφανές ότι το θέμα της ΑΟΖ και οι έρευνες φυσικού αερίου, επηρεάζουν το θέμα των συνομιλιών για την επίλυση του Κυπριακού. Εκτός από την Τουρκία ανάλογη σύνδεση κάνουν οι Τουρκοκύπριοι με υποδείξεις της Άγκυρας, θέτοντας το θέμα διλημματικά: «είτε λύση, είτε γεώτρηση», θέτοντας εμπόδια στις διαπραγματεύσεις. Να σημειώσουμε ότι το πρόγραμμα των συνομιλιών μεταξύ των δύο πλευρών, προβλέπει μια προτελευταία συνάντηση στις 21 Οκτώβρη 2011 μεταξύ Χριστόφια-Ερόγλου και μια τελευταία στις 30 Οκτώβρη ’11, με συμμετοχή του ΓΓ του ΟΗΕ. Τέλος στις 19.4.12, ο πρωθυπουργός της Τουρκίας Ταγίπ Ερντογάν επανέλαβε την απειλή της Τουρκίας ότι σε περίπτωση ανάληψης της προεδρίας της ΕΕ από την Κύπρο θα παγώσει για ένα εξάμηνο τις ευρωτουρικές σχέσεις. Η χαλαρή αντίδραση της ΕΕ στην ουσία ενθαρρύνει τις απαράδεκτες αξιώσεις της Τουρκίας.

4. Τουρκία και ΑΟΖ: Οικονομικές και γεωπολιτικές επιδιώξεις

 

Στις συζητήσεις για την υφαλοκρηπίδα με την Ελλάδα, η Τουρκία απορρίπτει κάθε ιδέα συζήτησης για την ΑΟΖ. Η αναγνώριση ΑΟΖ στα νησιά του Αιγαίου και στο Καστελόριζο, περιορίζει την ΑΟΖ της Τουρκίας τόσο στο Αιγαίο όσο και στη Μεσόγειο και κάτι τέτοιο το θεωρεί απαράδεκτο. Στρατηγική της επιδίωξη είναι να καταστεί βασική χώρα διέλευσης των ενεργειακών πόρων από την Ασία και Μέση Ανατολή στην Ευρώπη,28 και η ίδια να γίνει ενεργειακή δύναμη.29

Να σημειωθεί ότι η Τουρκία συμμετέχει ήδη σε οκτώ υπάρχοντες ή υπό κατασκευή αγωγούς μεταφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου από τη Ρωσία, από χώρες της Ασίας και της Μέσης Ανατολής προς την Ευρώπη: Α) Αγωγός Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν (BTC), δυναμικότητας 50 εκατ. τόνων ετησίως. Συμμετέχουν εταιρίες από ΗΠΑ, Τουρκία, Αζερμπαϊτζάν και Γεωργία. Β) Αγωγός Κιουρκούκ-Τσεϊχάν, δυναμικότητας 71 εκατ. Τόνων ετησίως. Συμμετέχουν εταιρίες από Ιράν και Τουρκία. Γ) Αγωγός Σαμψούντα-Τσεϊχάν, θα μεταφέρει ρωσικό πετρέλαιο από τη Μαύρη Θάλασσα και την Κασπία στις δυτικές αγορές. Δ) Αγωγός Blue Streem, σύμπραξη Ρωσίας-Τουρκίας, διέρχεται από τη Μαύρη Θάλασσα και μεταφέρει αέριο. Κατασκευή ρωσικής Gazprom και ιταλικής ΕΝΙ. Ε) Αγωγός Μπακού-Τιφλίδα-Ερζερούμ, στοχεύει στη μεταφορά φυσικού αερίου της Κασπίας στην Τουρκία και από εκεί στις αγορές της Δύσης, δυναμικότητας 16 δις κυβ. μέτρων αερίου. ΣΤ) Υποθαλάσσιος αγωγός της Κασπίας για μεταφορά φυσικού αερίου από Καζακστάν και Τουρκμενιστάν στην Τουρκία και από εκεί στη Δύση. Ζ) Αγωγός «Nabucco», για μεταφορά αερίου της Κασπίας στην Αυστρία μέσω Τουρκίας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας και Ουγγαρίας. Συμμετέχουν αυστριακή OMV, ουγγρική MOL, γερμανική RWE, βουλγαρική Boulgargaz, ρουμανική Transgaz, και η τουρκική BOTA. Η) Αγωγός «South Stream», θα μεταφέρει ρωσικό πετρέλαιο από τη Μαύρη Θάλασσα στην Ευρώπη διερχόμενος από τουρκικά χωρικά ύδατα. Κατασκευή από Gazprom και ΕΝΙ.

Επίσης, σύμφωνα με δημοσιεύματα, στους σχεδιασμούς της τουρκικής κυβέρνησης είναι η δημιουργία ενός ταμείου ενεργειακών επενδύσεων με «προίκα» 30 δις € υπό κυβερνητική εποπτεία και δημιουργία ενός ενεργειακού «γίγαντα» μέσω συνεργασίας και συγχώνευσης της κρατικής Τουρκικής Πετρελαϊκής Εταιρίας (ΤΡΑΟ) με την Τουρκική Εταιρία Αγωγών (BOTAS). Στη βάση αυτού του σχεδίου βρίσκεται η εντατικοποίηση των ερευνών για εντοπισμό και εξόρυξη φυσικού αερίου και πετρελαίου, με προτεραιότητα την Ανατολική Μεσόγειο, στον κόλπο της Αττάλειας, αλλά και σε κομμάτια της κυπριακής και ελληνικής ΑΟΖ.

Γι’ αυτό εκτός από την αμφισβήτηση των δεδομένων της Διεθνούς Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας για την ΑΟΖ, αμφισβητεί επίσης και τη στρατηγική παρουσία του Ισραήλ στην περιοχή. Η στάση της είναι πολιτική περιφερειακής ιμπεριαλιστικής δύναμης που δείχνει τάσεις μερικής αυτονόμησης από την ηγεμονία των ΗΠΑ,30 και προσπαθεί να κάνει αισθητή την παρουσία της στην Ανατολική Μεσόγειο με πολιτικούς, διπλωματικούς και στρατιωτικούς όρους.31 Τελευταία έχει κάνει ανοίγματα στις αραβικές χώρες, ποντάροντας στο ομόθρησκο των λαών και επιδιώκοντας να αποκτήσει «συμμάχους» (Αίγυπτο, Λίβανο, Λιβύη, Τυνησία).

Η Άγκυρα θεωρεί το Τελ-Αβίβ ως βασικό εμπόδιο στις στρατηγικές της επιδιώξεις, πολύ περισσότερο που τελευταία συνεργάζεται με Λευκωσία και Αθήνα για την ΑΟΖ, αλλά και σε οικονομικά, στρατιωτικά θέματα. Η αντίθεση της με το Ισραήλ έχει «βάθος χρόνου» τουλάχιστον πενταετίας. Η Άγκυρα αξιοποιώντας τις προκλητικές ενέργειες του Ισραήλ σε βάρος των Παλαιστινίων (βομβαρδισμοί και εισβολή στη Γάζα, επεισόδιο Ερντογάν-Πέρες στο Νταβός,32 βύθιση πλοιαρίου «Μαβί Μαρμαρά» όπου βρήκαν το θάνατο εννέα τούρκοι ακτιβιστές στην προσπάθεια άρσης του αποκλεισμού της Γάζας), επιδιώκει να αποδυναμώσει τη θέση του προβάλλοντας ως υπερασπιστής της διεθνούς νομιμότητας. Οι πρόσφατες δηλώσεις του Ερντογάν στο «Al Jazeera» (9.9.11), ότι δεν θα επιτρέψει στο Ισραήλ να εκμεταλλευτεί μονομερώς τους πόρους της περιοχής, ότι η Τουρκία έχει πάρει τα μέτρα της να το σταματήσει, ότι η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι ξένη για τα πολεμικά μας, κ.ά.33, δείχνουν καθαρά τις γεωπολιτικές της επιδιώξεις.

Σχετικά με το επεισόδιο της Γάζας, η Τουρκία έθεσε τρεις όρους στο Ισραήλ. Να ζητήσει συγνώμη για την εισβολή των ισραηλινών κομάντος στο «ΜαβίΜαρμαρά» και το θάνατο των τούρκων ακτιβιστών, να καταβάλει αποζημιώσεις στα θύματα και για τις ζημιές και να άρει τον αποκλεισμό της Γάζας.34 Η απάντηση των ισραηλινών αξιωματούχων κινήθηκε σε χαμηλούς τόνους. Παρότι δεν ζήτησαν συγνώμη για τη βύθιση του πλοιαρίου, θεωρούν ότι το θέμα πρέπει να ξεχαστεί. Κατά τον υπουργό άμυνας Έχνουντ Μπάρακ, η υπόθεση είναι «χυμένο γάλα», εννοώντας «ό,τι έγινε, έγινε». Σε ανάλογο πνεύμα κινήθηκε σε πρόσφατες δηλώσεις του ο ισραηλινός πρωθυπουργός Νετανιάχου. Η άρνηση του Ισραήλ να ζητήσει συγνώμη οδήγησε την Τουρκία σε υποβάθμιση των διπλωματικών σχέσεων: απέλασε τον ισραηλινό πρέσβη και ανέστειλε όλες τις στρατιωτικές συμφωνίες. Οι ΗΠΑ μέσω της εκπροσώπου του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Βικτόριας Νούλαντ, ζήτησαν από τις δύο χώρες «αυτοσυγκράτηση». Από την πλευρά του το ΝΑΤΟ μέσω του ΓΓ Άντερς Φογκ Ράσμουσεν, δήλωσε ότι η κρίση μεταξύ Τουρκίας – Ισραήλ είναι διμερές θέμα, στο οποίο η Συμμαχία δεν θα παρέμβει.

Ωστόσο, η κατάσταση δεν φαίνεται να εξομαλύνεται. Ο Ταγίπ Ερντογάν δήλωσε, ότι εκτός από την Αίγυπτο, θα επισκεφθεί Λιβύη και Τυνησία, ενώ το ταξίδι στη Λωρίδα της Γάζας που αρχικά είχε ανακοινωθεί, δεν θα πραγματοποιηθεί προς το παρόν. Οι δηλώσεις του Ερντογάν ότι θα στηρίξει τις προσπάθειες αναγνώρισης του Παλαιστινιακού κράτους στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ αποτελούν πίεση στο Ισραήλ. Σε απάντηση των ενεργειών της Άγκυρας, το Τελ-Αβίβ δήλωσε ότι θα στηρίξει τον αγώνα των Κούρδων στην Τουρκία και ειδικότερα του κινήματος του ΡΚΚ για τη δημιουργία ανεξάρτητου κουρδικού κράτους. Τελικά παρά τις απειλές της η Άγκυρα δεν τόλμησε να προχωρήσει σε θερμό επεισόδιο προκειμένου να παρεμποδίσει την έρευνα φυσικού αερίου από την Κύπρο, πράγμα που δείχνει ότι η αποφασιστική στάση απέναντι της όταν παραβιάζει το διεθνές δίκαιο δεν τις αφήνει πολλά περιθώρια ενεργειών.

Η Τουρκία στην Ανατολική Μεσόγειο προβάλλει ως υπερασπιστής του αραβικού-μουσουλμανικού κόσμου, προκειμένου να διαπραγματευθεί καλύτερα τη θέση της στην ενεργειακή «πίτα» της περιοχής. Υποστηρίζει ενεργά τις δυνάμεις του λεγόμενου «ήπιου Ισλάμ», που προσπαθούν να καλλιεργήσουν οι «Αδελφοί Μουσουλμάνοι» σε μια σειρά χώρες, ιδιαίτερα στην Αίγυπτο και Τυνησία. Ταυτόχρονα χρησιμοποιεί «διπλή γλώσσα» στο θέμα του σεβασμού του διεθνούς δικαίου. Όπου τη συμφέρει το επικαλείται (ελεύθερη ναυσιπλοΐα) και όπου δεν τη συμφέρει το αγνοεί ή το παραβιάζει (Δίκαιο για τη Θάλασσα, κ.ά.). Οι επιθετικές δηλώσεις της Τουρκίας ανεξάρτητα από την υλοποίησή τους, επιδιώκουν μεταξύ άλλων να αποθαρρύνουν τις εταιρίες ερευνών και εκμετάλλευσης των ενεργειακών πόρων, αυξάνοντας τα ρίσκα της επένδυσης από πιθανές πολεμικές ενέργειες. Σε κάθε περίπτωση δεν θέλει να μείνει έξω από την αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων της Ανατολικής Μεσογείου.

5. ΑΟΖ και στρατηγικές επιδιώξεις του Ισραήλ

 

Είναι γνωστή η πολιτική του Ισραήλ απέναντι στους Παλαιστίνιους και στον αραβικό κόσμο. Η προσπάθειά του για ανάπτυξη συνεργασίας με Ελλάδα – Κύπρο τα τελευταία χρόνια, έχει στρατηγικό χαρακτήρα. Εκτός από την έξοδο από τη διεθνή απομόνωση, επιδιώκει να αποκτήσει σταθερή γέφυρα σύνδεσης με την Ευρώπη, όχι μόνο οικονομική, αλλά και γεωπολιτική, ιδιαίτερα στον ενεργειακό τομέα, αποδυναμώνοντας τις επιδιώξεις της Τουρκίας. Αυτό διευκολύνεται από τη στάση των ΗΠΑ που στηρίζουν την αμερικάνικη εταιρία Noble Energy και την ισραηλινή Delek στην έρευνα και εκμετάλλευση των αποθεμάτων φυσικού αερίου της Κύπρου. Επίσης η ανάπτυξη στρατιωτικής συνεργασίας με την Ελλάδα, φέρνει πιο κοντά το Τελ-Αβίβ με την Ατλαντική Συμμαχία (ΝΑΤΟ). Τέλος, οι ΗΠΑ ενθαρρύνουν και στηρίζουν τη «στρατηγική» προσέγγιση Ελλάδας – Ισραήλ, για τη διατήρηση και ενίσχυση των θέσεων τους στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Το Ισραήλ έχει αναγνωρίσει την ΑΟΖ της Κύπρου και της Ελλάδας για το Καστελόριζο (παρά τη μη ανακήρυξή της από την ελληνική κυβέρνηση), ενώ έχει αναγνωρίσει μονομερώς την ΑΟΖ της Κύπρου σε σχέση με το Λίβανο (ο τελευταίος εγείρει αντιρρήσεις για τον τρόπο ρύθμισής της από το Ισραήλ),35 και φιλοδοξεί να αναβαθμίσει το ρόλο του στη διακίνηση των ενεργειακών πόρων της περιοχής προς τη Δύση. Επίσης έχει προχωρήσει σε γεωτρήσεις στις μη αμφισβητούμενες περιοχές της δικής του ΑΟΖ, για αξιοποίηση των κοιτασμάτων «Ταμάρ», «Νταλίτ» και «Μαρίβ», πέρα από το τεράστιο κοίτασμα «Λεβιάθαν» που συνορεύει με την ΑΟΖ Κύπρου και περιέχει 450 δις κυβικά μέτρα φυσικού αερίου, το οποίο μπορεί να καλύψει τις ενεργειακές ανάγκες σχεδόν όλης της Ευρώπης.36

6. ΑΟΖ και χώρες Μεσογείου

 

Στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου στο θέμα της ΑΟΖ, εκτός από Ελλάδα, Κύπρο και Τουρκία, εμπλέκονται και άλλες χώρες που έχουν ζωτικά συμφέροντα στην περιοχή – Συρία, Λίβανος, Παλαιστίνη και Αίγυπτος. Σε σχέση με αυτές, είναι ουσιώδες να σημειωθεί ότι τέλη Ιουλίου 2011, ανάμεσα σε Ιράν, Ιράκ και Συρία, υπογράφηκε συμφωνία κατασκευής του «Ισλαμικού Αγωγού Φυσικού Αερίου», για μεταφορά αερίου από τις ισλαμικές χώρες προς τη Δύση, που θεωρείται ανταγωνιστικός των «Nabucco» και «South Stream». Το κόστος υπολογίζεται σε 10 δις δολάρια και η συμφωνία αφορά την εξαγωγή του ιρανικού φυσικού αερίου από το πεδίο South Pars του Ιράν, προς την Ευρώπη μέσω Ιράκ-Συρίας-Λιβάνου, με αγωγό μήκους 1500 χιλιομέτρων, δυναμικότητας 110 εκατ. κυβικών μέτρων αερίου τη μέρα. Με αυτόν τον αγωγό αναβαθμίζεται η θέση του Λιβάνου στην Ανατολική Μεσόγειο.37

Ωστόσο, δεν θα εξετάσουμε αναλυτικά τις ιδιαίτερες επιδιώξεις των παραπάνω χωρών αλλά θα τονίσουμε και πάλι τις προσπάθειες της Τουρκίας να προσεταιρισθεί όλες τις χώρες με μέτωπο κατά της Ελλάδας – Κύπρου, καθώς και του Ισραήλ. Είναι φανερό ότι οι συντελούμενες πολιτικές ανακατατάξεις στις συγκεκριμένες χώρες –ειδικότερα η απόφαση του προέδρου της Παλαιστινιακής Αρχής Μαχμούτ Αμπάς, να καταθέσει μετά την ομιλία του στις 23 Σεπτέμβρη 2011 στη Γ.Σ. των Ηνωμένων Εθνών, επίσημο αίτημα προς το ΓΓ του ΟΗΕ για αναγνώριση του κράτους της Παλαιστίνης– διαμορφώνουν νέα δεδομένα στις γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις της περιοχής. Η ανακήρυξη Παλαιστινιακού κράτους έγινε το 1988 από τους Παλαιστινίους και ως τώρα το έχουν αναγνωρίσει πάνω από 123 χώρες. Ωστόσο, για να γίνει κανονικό μέλος του ΟΗΕ θα πρέπει να τύχει κατ’ αρχήν της θετικής γνώμης του 15μελούς Συμβουλίου Ασφαλείας και σε συνέχεια να ψηφιστεί από τα 2/3 (129 χώρες) των κρατών-μελών του Οργανισμού.38

Η επίσημη αναγνώριση του κράτους της Παλαιστίνης, πέραν των άλλων προβλημάτων που δημιουργεί στο Ισραήλ, δημιουργεί θέμα με την ΑΟΖ της Λωρίδας της Γάζας, η οποία «λογικά» θα αγγίξει και την ΑΟΖ της Κύπρου, περιπλέκοντας τις σχέσεις Τουρκίας και Ισραήλ. Από την άλλη, το αίτημα αναγνώρισης του κράτους της Παλαιστίνης, «βάζει δύσκολα» στην εξωτερική πολιτική της Ελλάδας. Η μη υποστήριξη του αιτήματος των Παλαιστινίων θα αποδυναμώσει ηθικά, πολιτικά, διπλωματικά, τη θέση της Ελλάδας. Επίσης, η ένταση των σχέσεων Αιγύπτου-Ισραήλ, με αφορμή το συνοριακό επεισόδιο και τις επιθέσεις στην πρεσβεία του Ισραήλ στο Κάιρο, έχει επιδεινώσει τις μεταξύ τους σχέσεις. Από αυτή την άποψη η «στρατηγική συνεργασία» Ελλάδας -Ισραήλ είναι «καυτή πατάτα» στα χέρια της Ελλάδας, διότι περιπλέκει τις σχέσεις με τις αραβικές χώρες, ενώ δεν διευκολύνει τη θετική ρύθμιση της ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας -Αιγύπτου. Κάτι ανάλογο σε μικρότερη ίσως κλίμακα, ισχύει και με τη Λιβύη.

7. Εναλλακτική πολιτική

 

Η Ελλάδα χρειάζεται ανεξάρτητη και πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική για μια νέα ποιότητα διεθνών σχέσεων στη Μεσόγειο, στα Βαλκάνια, στην Ευρώπη. Ο περιορισμός των διαφορών με την Τουρκία στη νομική αποσαφήνιση του θέματος της υφαλοκρηπίδας, υποβαθμίζει τη σημασία της ΑΟΖ. Αντίθετα η Ελλάδα άμεσα χρειάζεται να ανακηρύξει μονομερώς την ΑΟΖ και να καταθέσει στον ΟΗΕ τα όριά της με βάση το εθιμικό δίκαιο της θάλασσας, στα πλαίσια του Διεθνούς Δικαίου για τη Θάλασσα, δηλαδή με βάση τον κανόνα της «μέσης γραμμής». Σε συνέχεια να ανακοινώσει ότι θα διεξαγάγει συνομιλίες με όσα κράτη έχουν σύνορα με την ΑΟΖ για ρύθμιση πιθανών διαφορών, εντός λογικού χρονικού διαστήματος, ενώ σε περίπτωση αδιεξόδου θα επιδιώξει οριστική ρύθμιση των διαφορών με προσφυγή σε διεθνή διαιτησία.

Η προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, δεν αποτελεί την καλύτερη επιλογή, διότι εκτός από την υπογραφή «συνυποσχετικού» με την Τουρκία (δηλαδή αποδοχή της δικαιοδοσίας του δικαστηρίου και αποδοχή της απόφασής του), προϋποθέτει και τον καθορισμό της βάσης εκκίνησης των χωρικών υδάτων (6, 8, 10 ή 12 μίλια), καθώς και τις ευθείες γραμμές βάσης με τις οποίες μπορεί να κλείνουν οι κόλποι. Παρότι η Τουρκία δεν θα δεχτεί να κινηθεί με βάση το διεθνές δίκαιο, δεν υπάρχει άλλος δρόμος επίλυσης των διαφορών. Με βάση το διεθνές δίκαιο ο χρόνος δουλεύει με το μέρος της Ελλάδας, δεδομένου ότι η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, υιοθετείται βαθμιαία από όλες τις χώρες, ενώ οι επιμέρους ρυθμίσεις μεταξύ χωρών κινούνται σε αυτό το πλαίσιο. Η αναγνώριση από την ΕΕ της ΑΟΖ της Κύπρου, διευκολύνει και την Ελλάδα διότι δημιουργεί νέα «θεσμικά» δεδομένα στις διαπραγματεύσεις της Τουρκίας. Η Ελλάδα χρειάζεται παράλληλα να ακολουθήσει μια ενεργητική, ανεξάρτητη και πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, με σχεδιασμό, αποφασιστικότητα και αποτελεσματικότητα χειρισμών, για την υπεράσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Από την άλλη, οι σχέσεις Ελλάδας – Ισραήλ, προσομοιάζουν με την κατάσταση «χορεύοντας με τους λύκους». Μπορεί η συμμαχία με το Ισραήλ να λειτουργεί ως ένα βαθμό ως αντίβαρο στην πίεση της Τουρκίας και να διευκολύνει την οικονομική συνεργασία μαζί του, από την άλλη δημιουργεί κινδύνους «δορυφοροποίησης» της Ελλάδας και μετατροπής της σε εργαλείο της εξωτερικής πολιτικής του Ισραήλ. Η δήλωση του έλληνα υπουργού άμυνας Πάνου Μπεγλίτη κατά την επίσκεψή του στο Ισραήλ, ότι «είμαστε εταίροι και μπορούμε να γίνουμε στρατηγικοί εταίροι» εμπεριέχει αυτόν τον κίνδυνο. Από την άλλη, η ανάπτυξη τέτοιων σχέσεων θα δυσκολέψει τις σχέσεις με τον αραβικό κόσμο. Οι δηλώσεις του υπουργού ότι «οι σχέσεις με το Ισραήλ δεν είναι ανταγωνιστικές προς τις αραβικές χώρες», δεν αρκούν για να αποτραπούν φυγόκεντρες τάσεις.

Γενικά, η Ελλάδα θα διέπραττε λάθος να στηρίξει την ενεργειακή της πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο στην πολιτικό-στρατιωτική παρουσία του Ισραήλ, να υποβαθμίσει τις σχέσεις με την Άγκυρα ή να πάρει άμεσα ή έμμεσα το μέρος του Ισραήλ στη μεταξύ τους ρήξη. Η κυβέρνηση πρέπει να φέρει στη Βουλή τις στρατιωτικές συμφωνίες με το Ισραήλ και να γίνει ουσιαστική ενημέρωση για την πορεία των ελληνοτουρκικών συνομιλιών. Οι εναέριες και θαλάσσιες περιοχές της Ελλάδας με βάση το διεθνές δίκαιο δεν πρέπει να γίνουν περιοχές έντασης και στρατιωτικής αντιπαράθεσης Τουρκίας – Ισραήλ, γιατί σε περίπτωση συμβιβασμού μεταξύ τους μπορεί να εντείνουν τα προβλήματα αμφισβήτησης της εθνικής κυριαρχίας της χώρας και δημιουργίας «γκρίζων» οικονομικών και ενεργειακών ζωνών.

Το θέμα της ΑΟΖ προβάλλεται από ορισμένες δυνάμεις της εγχώριας ακροδεξιάς και δεξιάς (Χρυσή Αυγή, ΛΑΟΣ, Ανεξάρτητοι Έλληνες, μερίδα της ΝΔ) ως πανάκεια, που θα λύσει τα προβλήματα της χώρας, Ωστόσο, οι δυνάμεις αυτές, λόγω των δεσμεύσεών τους με το ξένο κεφάλαιο, δεν μπορούν να αξιοποιήσουν την ΑΟΖ και τον πλούτο της χώρας προς όφελος του ελληνικού λαού. Το γνωστό πλαίσιο εξάρτησης και υποταγής, ουσιαστικά δεν μπορεί να λύσει κανένα πρόβλημα του ελληνικού λαού, που στην καλύτερη περίπτωση η χώρα θα πάρει μερικά ψίχουλα, δημιουργώντας από την άλλη επικίνδυνες εντάσεις και κινδύνους πολεμικών αναφλέξεων. Η Ελλάδα πρέπει να ακολουθήσει ανεξάρτητη και πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, ισότιμης συνεργασίας, ειρήνης και προστασίας των εθνικών συμφερόντων. Μια τέτοια πολιτική, στη Μεσόγειο και τα Βαλκάνια, μπορεί τελικά να στηριχθεί στα κοινά συμφέροντα των λαών της περιοχής, τα οποία δεν υπηρετούν δυστυχώς οι τωρινές κυβερνήσεις τους. Θα χρειαστούν κατά συνέπεια προοδευτικές αλλαγές στο εσωτερικό κάθε χώρας και στην Ελλάδα. Μια κυβέρνηση της Αριστεράς στη χώρα μας μπορεί να γίνει καταλύτης τέτοιων ριζοσπαστικών αλλαγών και στην ευρύτερη περιοχή και να αξιοποιήσει επ’ ωφελεία του ελληνικού λαού τον ορυκτό πλούτο και τους παραγωγικούς πόρους, στα πλαίσια μιας παραγωγικής ανασυγκρότησης, βιώσιμης ανάπτυξης, αύξησης της απασχόλησης και δικαιότερης κατανομής και ανακατανομής του εθνικού εισοδήματος, για κοινωνική πρόοδο και λαϊκή ευημερία.

Σημειώσεις

 

1. Για μεγαλύτερη ανάλυση βλέπε: «The United Nations Convention on the Law of the Sea (A historical perspective)», United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea. http://www.un.org/Depts/los/conventio_agreements /convention historical_perspectives.htm. Retrieved April 30, 2009.

2. Κατά τη διευθέτηση της υφαλοκρηπίδας μεταξύ Λιβύης και Μάλτας, με απόφαση του «Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης» (1985), υπήρξε απόκλιση από αυτή την αρχή γιατί δεν είχε ακόμα τεθεί σε πλήρη εφαρμογή η νέα Διεθνής Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (1982) που καθιέρωνε τη «μέση γραμμή» ως όριο. Κατά συνέπεια εφαρμόστηκε η αρχή της «αναλογικότητας», δηλαδή το μήκος των ακτών ενός νησιού σε σχέση με τις ηπειρωτικές ακτές. Αυτό σημαίνει ότι αν η Ελλάδα προσέφευγε σήμερα στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, υπάρχει ενδεχόμενο να αναγνωριστεί στο Καστελόριζο τόση ΑΟΖ όση αναλογεί στο μήκος των ακτών του συγκριτικά με τις απέναντι τουρκικές ακτές και όχι αυτή που δικαιούται μέχρι 200 μίλια περιμετρικά ή με βάση τη «μέση γραμμή» από Τουρκία, Κύπρο και Αίγυπτο. Όμως ούτε κι αυτό είναι βέβαιο δεδομένου όπως αναφέρουμε στο κυρίως κείμενο υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που λαμβάνονται υπ’ όψιν.

3. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η ρύθμιση της ΑΟΖ μεταξύ ΗΠΑ και Κούβας. Οι ΗΠΑ καθόρισαν το 1983 την ΑΟΖ τους με βάση τη «μέση γραμμή», ορίζοντας το πλάτος της σε 45 μίλια, γεγονός που δείχνει εκτός από την άμεση εφαρμογή της Διεθνούς Σύμβασης, την αναγνώριση από τις ΗΠΑ ΑΟΖ στα νησιά.

4. Η συμφωνία ρύθμισης της ΑΟΖ με την Αλβανία, έγινε με την χάραξη ενός συνόρου, λαμβάνοντας υπόψη 150 σημεία, που ονομάστηκε «θαλάσσιο όριο πολλαπλών χρήσεων». Η μέθοδος που ακολουθήθηκε, ήταν αυτή της «μέσης γραμμής», καθώς και η φυσική ακτογραμμή των δύο χωρών, αφού όμως έκλεισαν με ευθείες γραμμές όλοι οι κόλποι της περιοχής, μαζί και ο κόλπος της Κέρκυρας. Η Αλβανία αποδέχτηκε επίσης ότι όλα τα νησιά στην περιοχή έχουν ΑΟΖ όπως και οι ηπειρωτικές ακτές. Για ολοκλήρωση της οριοθέτησης της ΑΟΖ στο Ιόνιο, μένει να προσδιοριστεί ένα μικρό κομμάτι που αποτελεί «τριεθνές σημείο» και συμφωνήθηκε να ρυθμιστεί από κοινού με την Ιταλία. Ωστόσο το Συνταγματικό Δικαστήριο της Αλβανίας πριν την κύρωση της συμφωνίας από το Αλβανικό Κοινοβούλιο, έκρινε ότι κάποια σημεία της συμφωνίας είναι αντισυνταγματικά, κυρίως όσον αφορά την αναγνώριση υφαλοκρηπίδας στις «Διαπόντιες Νήσους» βόρεια της Κέρκυρας.

5. Στις επαφές για τη ρύθμιση της ΑΟΖ με τη Λιβύη (επί Καντάφι), ενώ η ελληνική πλευρά δέχτηκε να κλείσει ο κόλπος της Σίδρας στις ακτές της Λιβύης και η οριοθέτηση να αρχίσει από το σημείο εκείνο, οι Λίβυοι δεν αποδέχτηκαν να συμπεριλάβουν στην οριοθέτηση τη Γαύδο, προφανώς για να περιορίσουν την ελληνική ΑΟΖ σε όφελος της Λιβύης. Επίσης στις διαπραγματεύσεις με την Αίγυπτο που ξεκίνησαν το 2009, προέκυψε πρόβλημα, διότι η Ελλάδα δεν ζήτησε από την αρχή διαβεβαίωση για πλήρη αναγνώριση των δικαιωμάτων του Καστελόριζου, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Τώρα που οι διαπραγματεύσεις προχώρησαν, φαίνεται ότι η Αίγυπτος δεν θέλει να αναγνωρίσει πλήρη δικαιώματα (υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ) στο Καστελόριζο.

6. Η ΕΕ παρότι έχει αναγνωρίσει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και το δικαίωμα των χωρών για ανακήρυξη ΑΟΖ, περιλαμβανόμενων των μεσογειακών χωρών, δεν ενθαρρύνει τις τελευταίες στην ανακήρυξη ΑΟΖ, τόσο για να μπορούν τα αλιευτικά των χωρών της να αλιεύουν στη Μεσόγειο, όσο και για γενικότερους οικονομικούς-γεωπολιτικούς λόγους.

7. Η Τουρκία με διάφορες ενέργειες, αμφισβητεί την ύπαρξη ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας στο Καστελόριζο. Η αρχή έγινε το 1999 με την πρώτη στρατιωτική ναυτική άσκηση μεταξύ Ρόδου και Καστελόριζου (χωρίς αντίδραση από την Ελλάδα) και έκτοτε επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο. Φέτος η Ελλάδα ανακοίνωσε (17η Μαΐου ’11) τη πραγματοποίηση άσκησης Έρευνας και Διάσωσης με την επωνυμία «Ιωνάς» στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Ρόδου και Καστελόριζου στις 7 Ιουνίου 2011. Η απάντηση της Τουρκίας ήταν άμεση, με την εξαγγελία δικής της άσκησης στην ίδια περιοχή τέλη Μαΐου 2011, τονίζοντας ότι η θαλάσσια περιοχή μεταξύ Ρόδου και Καστελόριζου αποτελεί τουρκική επικράτεια. Βλ. Κύρα Αδάμ, Ελευθεροτυπία, 23.5.11.

Σε μια πρόσφατη προκλητική ενέργεια η Άγκυρα ανακοίνωσε ότι θα πραγματοποιήσει υποθαλάσσιες έρευνες νοτίως του Καστελόριζου στο διάστημα 15 Σεπτέμβρη ως 15 Νοέμβρη 2011. Οι έρευνες θα πραγματοποιηθούν από νορβηγικό πλοίο με συνοδεία πλοίων του πολεμικού ναυτικού της Τουρκίας. Σύμφωνα με την τουρκική NAVTEX, η περιοχή ερευνών είναι 32,4 ναυτικά μίλια νότια του Καστελόριζου, μέχρι 100 ναυτικά μίλια νοτιο-ανατολικά, ως τα όρια της αιγυπτιακής ΑΟΖ. Σε ανακοίνωση του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών, αναφέρεται ότι «νορβηγικό ερευνητικό πλοίο και συνοδευτικά σκάφη (θα βρίσκονται στην περιοχή) όπου σύμφωνα με τις σχετικές πρόνοιες του Δικαίου της Θάλασσας, επικαλύπτει και ελληνική υφαλοκρηπίδα νοτίως του Καστελόριζου». Πρόκειται για έμμεση αποδοχή «κουτσουρεμένης» εθνικής κυριαρχίας στο Καστελόριζο, κάτι που μόνιμα απαιτεί η Τουρκία στο εύρος του θαλάσσιου και εναέριου χώρου της χώρας (Ελευθεροτυπία, 16.9.11).

8. Το 2008 τουρκικά σκάφη είχαν παρενοχλήσει νορβηγικό πλοίο που έκανε έρευνες δυτικά της Κύπρου για λογαριασμό της Κυπριακής Δημοκρατίας. Λίγους μήνες μετά, η Τουρκία κάλεσε νορβηγικό πλοίο να κάνει έρευνες εντός της υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ του Καστελόριζου (Ελευθεροτυπία, 14.8.11).

9. Σύμφωνα με δηλώσεις του πρώην τούρκου πρέσβη Ντενίζ Μπουλούκμπασι, η Ελλάδα έχει δεχτεί περιορισμό των χωρικών της υδάτων σε ορισμένα σημεία από 12 στα 6 μίλια. Ο ίδιος ανάφερε ότι δεν επετεύχθη συμφωνία για τις λεγόμενες «γκρίζες ζώνες» και ότι η Τουρκία δέχτηκε οι διαφορές των δύο πλευρών να παραπεμφθούν στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε προπαγάνδα του «βαθέως κράτους» τα λεγόμενα του Μπουλούκμπασι και κάνουν λόγο για ρεπορτάζ της εφημερίδας «Σαμπάχ» προορισμένο να διαβαστεί στην Ελλάδα (Ελευθεροτυπία, 14.8.11).

10. Ριζοσπάστης, 11.9.11.

11. http://www.defender.gr, http://www.debca.com, http://www.tvxs.gr.

12. http://www.iskra.gr, 19.9.11.

13. Τα Νέα, 25.8.11.

14. Ριζοσπάστης, 18.1.11.

15. Αρχικά η Κύπρος (2005) είχε απευθυνθεί στη γαλλική εταιρία «Total» και την αγγλική «ΒΡ» για υποβολή προσφοράς πραγματοποίησης ερευνών. Ωστόσο, λόγω πιέσεων της Άγκυρας δεν υπέβαλαν προσφορά. Η μόνη προσφορά που έγινε ήταν από τον αμερικάνικο όμιλο «Noble Energy», ο οποίος βρισκόταν ήδη στην περιοχή για έρευνες στην ΑΟΖ του Ισραήλ (Αυγή, 11.9.11).

16. Η «Noble Energy» είναι από τις μεγαλύτερες ανεξάρτητες αμερικάνικες εταιρίες έρευνας-εξόρυξης υδρογοναθράκων, με ετήσια παραγωγή 1,1 εκατ. βαρέλια πετρελαίου και κύκλο εργασιών 13 δις δολάρια (2010). Κύριες περιοχές δράσης είναι οι ΗΠΑ (Κόλπος του Μεξικού), η Δυτική Αφρική και η Ανατολική Μεσόγειος (www.nobleenergyinc.com).

17. Η ισραηλινή εταιρία «Delek» συμμετέχει στο μετοχικό κεφάλαιο της «Noble Energy» η οποία εκτός από τα δικαιώματα έρευνας στο κοίτασμα «Αφροδίτη» στα νότια της Κύπρου, διεξάγει γεωτρήσεις στα ισραηλινά κοιτάσματα «Λεβιάθαν», «Tamar» και «Dalit». Η «Delek» μέσω της «Noble Cyprus» υπέγραψε συμφωνία με την αμερικανική «Nomble Energy». Η συμφωνία, στην οποία συμμετέχει και η ισραηλινή «Avner Oil & Gas Ltd» (θυγατρική της «Delek»), προβλέπει ότι οι δύο εταιρίες («Delek» και «Avner») θα αναλάβουν το 15% των εξόδων που θα κάνει η «Noble Energy» για ερευνητικές εργασίες στο κοίτασμα. Η «Delek» έθεσε τρεις όρους για να προχωρήσει η διμερής συνεργασία. Πρώτον, να έχει η «Delek» μερίδιο στο «οικόπεδο 12». Δεύτερον, να είναι αποκλειστικός προμηθευτής της Κύπρου σε φυσικό αέριο μέχρι το 2013 που η Κύπρος υπολογίζει να χρησιμοποιήσει το δικό της αέριο. Τρίτο, σύσταση κοινοπραξίας με την Κυπριακή Δημοκρατία για κατασκευή τερματικού σταθμού υγροποίησης φυσικού αερίου στην Κύπρο με στόχο την εξαγωγή στη διεθνή αγορά. Είναι φανερό ότι η αποδοχή των πιο πάνω όρων δένει πολύ γερά την Κύπρο στα γεωπολιτικά συμφέροντα του Ισραήλ (www.iskra.gr). Η συμφωνία μεταξύ των τριών εταιριών (Noble», «Delek» και «Avner»), τελεί υπό την έγκριση της Κυπριακής Δημοκρατίας.

18. Ελευθεροτυπία, 13.8.11.

19. Τα Νέα, 10.9.11.

20. Ελευθεροτυπία, 19.9.11.

21. Ελευθεροτυπία, 6.9.11

22. Σύμφωνα με τις δηλώσεις του Φούλε, οι συνομιλίες διευθέτησης μεταξύ των ηγεσιών των δύο κοινοτήτων «έχουν πλέον εισέλθει σε κρίσιμη φάση και η Επιτροπή συμμερίζεται την προσδοκία του ΓΓ του ΟΗΕ ότι οι θέσεις των δύο ηγεσιών εφ’ όλων των εκκρεμούντων θεμελιωδών ζητημάτων θα συγκλίνουν πριν από την επομένη συνάντησή τους τον Οκτώβριο του 2011. Η Επιτροπή αναμένει από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη να συμβάλουν σε αυτήν τη σημαντική προσπάθεια και να μην κάνουν εικασίες για οποιαδήποτε διαφορετική έκβαση των συνομιλιών» (www.iskra.gr, 5.9.11).

23. Σε παρεμφερείς ερωτήσεις που κατέθεσαν ευρωβουλευτές στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Νίκος Χουντής, Γιώργος Κουμουτσάκος, Barry Madlener [ολλανδός ανεξάρτητος], Mara Bizzoto [ιταλίδα EFD]), άσκησαν κριτική στη στάση της Επιτροπής για τις δηλώσεις Νταβούτογλου. Ειδικότερα, ο έλληνας ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ, Ν. Χουντής, επεσήμανε στην Επιτροπή την ανοχή της απέναντι στον τούρκο υπουργό Εξωτερικών να βάζει όρους και προϋποθέσεις στη λειτουργία της ΕΕ, πολύ περισσότερο που η Τουρκία δεν έχει εκπληρώσει τους όρους του Πρωτοκόλλου Επέκτασης της τελωνειακής ένωσης», κ.ά. (www.chountis.gr).

24. Βλ. δήλωση του Επιτρόπου επί των ζητημάτων διεύρυνσης Στέφαν Φούλε (8.9.11), Ελευθεροτυπία, 11.9.11.

25. http://www.defencenet.gr.

26. Σε ανακοίνωσή του το υπουργείο Εξωτερικών Κύπρου εξέφρασε ευγνωμοσύνη για την ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών της Ρωσίας με την οποία υποστηρίζεται πλήρως η απόφαση της Κυπριακής Δημοκρατίας για γεωτρήσεις στην κυπριακή ΑΟΖ (Ελευθεροτυπία, 22.8.11).

27. Τα Νέα, 5.9.11.

28. Ριζοσπάστης, 4.9.11.

29. Ελευθεροτυπία, 4.9.11.

30. Η Τουρκία, παρά τις απανωτές δηλώσεις και απειλές κυβερνητικών στελεχών της, υπολογίζει πολύ το όριο αντιδράσεων απέναντι στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με την εφημερίδα «Σαμπάχ», λίγες ημέρες πριν την έναρξη των κυπριακών ερευνών, οι ΗΠΑ είχαν απευθύνει επίσημο ερώτημα στη Διεύθυνση Θαλασσίων Ζητημάτων του υπουργείου Εξωτερικών, αν η Τουρκία προτίθεται να επέμβει και η απάντηση ήταν όχι (Ελευθεροτυπία 21.9.11). Κατά συνέπεια οι απειλές αξιωματούχων της κυβέρνησης Ερντογάν, εκτός από παραλήπτες στο εξωτερικό για δημιουργία «κλίματος», φαίνεται να έχουν παραλήπτες και στο εσωτερικό μέτωπο για ενίσχυση της θέσης του Ερντογάν.

31. Σύμφωνα με ανακοίνωση της Άγκυρας, η Τουρκία είναι η χώρα με τη μεγαλύτερη ακτή στην Ανατολική Μεσόγειο, γι’ αυτό και θα λάβει όλα τα μέτρα που θεωρεί απαραίτητα για την ελεύθερη διέλευση των πλοίων. Έτσι, κατά δήλωση τού υπουργού Ευρωπαϊκών Υποθέσεων, Εγκεμέν Μπαγίς στην εφημερίδα «Ζαμάν», τους επόμενους μήνες τα ύδατα της Ανατολικής Μεσογείου θα είναι πολύ θερμά. Ο πολεμικός στόλος γι’ αυτό υπάρχει (Τα Νέα, 5.9.11).

32. Στο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός της Ελβετίας (2009), ο τούρκος πρωθυπουργός Τ. Ερντογάν είχε αποκαλέσει το Ισραήλ «κράτος-τρομοκράτη» και το κατηγόρησε για «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας», με αφορμή τη δράση των ισραηλινών στη Γάζα, ενώ ανάλογες δηλώσεις είχε κάνει και το 2004 (Ριζοσπάστης, 11.9.11).

33. Σύμφωνα με δηλώσεις του τούρκου πρωθυπουργού, «η Ανατολική Μεσόγειος δεν μας είναι ξένη. Οι βάσεις Ακσάζ (Μαρμαρίδας) και Αλεξανδρέττας, είναι σημεία που έχουν τη δυνατότητα και να επιβλέπουν. Στο εξής τα πλοία μας θα εμφανίζονται πιο συχνά στα ύδατα αυτά». Η «Σαμπάχ» έκανε λόγο για επιχείρηση «Μπαρμπαρός» και για αύξηση της ναυτικής δύναμης «Μεσογειακή Ασπίδα», από 2 σε 4 φρεγάτες, από 3 σε 5 καταδρομικά και από 1 σε 3 σκάφη ακτοφυλακής (Ελευθεροτυπία, 7.9.11).

34. Τα Νέα, 10.9.11.

35. Ο Λίβανος μέσω του υπουργού Εξωτερικών του Αντνάν Μασούρ, ζητάει παρέμβαση του ΓΓ του ΟΗΕ για αποφυγή διένεξης με το Ισραήλ. Στη γραπτή παρέμβαση αναφέρεται ότι το Ισραήλ παραβιάζει τα δικαιώματα του Λιβάνου επί μιας ζώνης 860 klm2, γεγονός που αποτελεί απειλή για τη διεθνή ασφάλεια (Ελευθεροτυπία, 6.9.11).

36. Τα Νέα, 5.9.11.

37. Βλ. Ριζοσπάστης, 4.9.11.

38. Ελευθεροτυπία, 20.9.11.

Advertisements
Κατηγορίες:Uncategorized
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: