Αρχική > Uncategorized > Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες: ένα βιβλίο για τη διαλεκτική κοσμοθεώρηση

Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες: ένα βιβλίο για τη διαλεκτική κοσμοθεώρηση

Αύγουστος 24, 2015 Σχολιάστε Go to comments

του Γιάννη Τόλιου*

Η ενασχόληση με ένα βιβλίο που ξεφεύγει από τα όρια του επιστημονικού μας πεδίου περιέχει πάντα κάποιο κίνδυνο. Ωστόσο, το βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες1, κυκλοφορημένο πρόσφατα από τις Εκδόσεις Τόπος, παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον από την άποψη αυτού που αποκαλούμε κοσμοθεωρία του μαρξισμού, το διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό. Στόχος του είναι να παρουσιάσει τις εξελίξεις του 20ού αιώνα στις φυσικές επιστήμες και να καταδείξει τον υλιστικό και αθεϊστικό τους χαρακτήρα, καθώς και τη σημασία τους από την άποψη της ανανέωσης και του εμπλουτισμού της μαρξιστικής διαλεκτικής. Καλύπτει έτσι ένα κομβικό πεδίο του μαρξισμού, αγνοημένο τα πρόσφατα χρόνια. Με την πρωτοτυπία και τον πλούτο των προσεγγίσεών του ωθεί σε μια αναφορά στα ζητήματα που θέτει.
Το βιβλίο πραγματεύεται το έργο και τη σκέψη των κορυφαίων φυσικών επιστημόνων του 20ού αιώνα ως τις μέρες μας. Ο αναγνώστης θα βρει κείμενα για τον Αϊνστάιν, τους πρωταγωνιστές της κβαντικής θεωρίας, Μπορ, Χάιζενμπεργκ, Ντιράκ, και τους συνεχιστές τους Φάινμαν και Γκελ-Μαν. Οι εξελίξεις στην κοσμολογία παρουσιάζονται μέσα από το έργο των Χόκινγκ, Λίντε, Γκαθ, Τούροκ και Στάινχαρντ, αλλά και του Ιμάνουελ Καντ, για τον οποίο ο Κεφαλής εκτιμά ότι είχε προκαταλάβει πολλές από τις σύγχρονες επιστημονικές ιδέες. Στη συνέχεια συζητούνται οι σύγχρονες προσπάθειες για την ενοποίηση των φυσικών δυνάμεων, μέσα από τις θεωρίες των χορδών, των βρόχων, κ.ά. Εδώ περιλαμβάνονται οι Γουάινμπεργκ, Κάκου, Σβαρτζ, Γκριν, Γκρος, Γουίτεν, Σμόλιν και Ροβέλι. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με μια επισκόπηση των εξελίξεων στη βιολογία, μέσα από το έργο των Κρικ, Μάιρ και Ντόκινς.
Η επιλογή αυτής της προσέγγισης από το συγγραφέα δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με το γεγονός, που ο ίδιος επισημαίνει στην εκτενή εισαγωγή του, της ανάγκης υπέρβασης των δογματικών προσεγγίσεων, που επιχειρούν να επιβάλλουν στη φυσική επιστήμη ένα έτοιμο και εκ των προτέρων επινοημένο «διαλεκτικό» σχήμα, αντί να παίρνουν ως βάση τις ίδιες τις επιστημονικές θεωρίες. Όπως ο ίδιος τονίζει:
«Η προώθηση της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας δεν μπορεί να γίνει με έτοιμες φιλοσοφικές θέσεις, επιστρατεύοντας τον υλισμό όπως παραδό¬θηκε από τους κλασικούς. Οι μαρξιστές επείγει να αφομοιώσουν το περιεχόμενο της φυσικής επιστήμης στις φιλοσοφικές τους επεξεργασίες και όχι να αποφασίζουν προκαταβολικά με έτοιμα επιχειρήματα τι πρέπει να πει η επιστήμη για να τους είναι αποδεκτή… Αυτή η εργασία μπορεί προφανώς να γίνει μόνο ξεκινώντας από τα αποτελέσματα της επιστήμης, στη βάση της πραγματικής ανάπτυξής της, με την αποδοχή των θεωριών της, και όχι με ανόητες προσπάθειες να αποδειχτεί ότι ο δρόμος της επιστήμης είναι λαθεμένος και ότι ο μαρξισμός εμπεριέχει μια αντιστράτευση σε αυτόν» (σελ. 45, 44).
Ο Κεφαλής εκτιμά ότι ακόμη και κορυφαίοι μαρξιστές όπως ο Ένγκελς δεν απέφυγαν πάντα αυτό τον κίνδυνο, ενώ οι σχηματικές προσεγγίσεις κυριάρχησαν, με λίγες εξαιρέσεις, στη σταλινική περίοδο και αργότερα. Το αποτέλεσμα ήταν να παρανοηθούν συχνά οι επιστημονικές εξελίξεις και να καταγγελθούν ως «ιδεαλιστικές» ή «θετικιστικές» θεωρίες, ιδέες και γενικεύσεις των μεγάλων φυσικών που στην πραγματικότητα προωθούν τη διαλεκτική υλιστική κοσμοαντίληψη.
Η κεντρική θέση που υποστηρίζεται στο έργο είναι ότι η εικόνα του κόσμου που προκύπτει από τις ανακαλύψεις των κορυφαίων φυσικών έχει στο επίκεντρό της τις έννοιες της αντιφατικότητας, της αυθυπαρξίας και της αυτοεξέλιξης της φύσης, που βρίσκονται στη βάση της μαρξιστικής διαλεκτικής. Ταυτόχρονα υπογραμμίζονται τα αθεϊστικά και ριζοσπαστικά συμπεράσματα που συνάγουν από τις θεωρίες τους οι κορυφαίοι φυσικοί, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι πηγαίοι διαλεκτικοί. Μέσα από τη διαδοχική εξέτασή τους, επιχειρείται έτσι να αναδειχτεί η διαδοχή των επιστημονικών θεωριών ως μια διαλεκτική ανέλιξη αλληλένδετων στιγμών προς την ενιαία γνώση της φύσης.
Από την πλούσια επιχειρηματολογία του έργου εντοπίζουμε απλά ορισμένα βασικά θέματα:
• Η αμετακίνητη αντιφατικότητα όλων των οντοτήτων της φύσης. Η ισοδυναμία της μάζας και της ενέργειας που καθιέρωσε ο Αϊνστάιν με τη θεωρία της σχετικότητας εκφράζεται συγκεκριμένα με τη συνύπαρξη σωματιδιακών και κυματικών γνωρισμάτων σε όλες τις οντότητες του κβαντικού μικρόκοσμου. Το αποτέλεσμα είναι η εσωτερική διακύμανση της ύλης και ο μη ταυτοτικός χαρακτήρας της, έκφραση του οποίου, εκτιμά ο Κεφαλής, είναι η κβαντική απροσδιοριστία, την οποία εκφράζουν οι περίφημες σχέσεις αβεβαιότητας του Χάιζενμπεργκ.
• Οι αναλογίες στη δόμηση των επιπέδων της φύσης. Σε όλα τα επίπεδα (κβαντικός κόσμος, ζωή, ανθρώπινη κοινωνία) υφίσταται μια αντίστοιχη αντιθετική διαφοροποίηση, που περιλαμβάνει μια στατική, μια κινητική και μια παράγωγη ενδιάμεση οντότητα. Στο κβαντικό επίπεδο πρωτόνιο, ηλεκτρόνιο, νετρόνιο. Στη ζωή DNA, πρωτεΐνες, RNA. Στην ανθρώπινη κοινωνία αστική τάξη, προλεταριάτο, μικροαστοί. Στα αρχικά στάδια της εξέλιξης κυριαρχεί το στατικό στοιχείο κάθε επιπέδου, στη συνέχεια όμως η πρωτοκαθεδρία περνά στο κινητικό (σελ. 26-28).
• Σε κανένα σημείο οι διαχωριστικές γραμμές στη φύση δεν παγιώνονται σε ένα αμετακίνητο όριο. Ακόμη και τέτοιες ακραίες καταστάσεις της ύλης όπως οι μαύρες τρύπες, όπου, σύμφωνα με τη σχετικότητα, η ύλη και το φως εγκλωβίζονται αναπόδραστα, μετασχηματίζονται στο αντίθετό τους όταν ληφθούν υπόψη οι συνέπειες της κβαντικής θεωρίας. Η μαύρη τρύπα, όπως έδειξε ο Χόκινγκ, μπορεί να εκρήγνυται, αυτό όντας η βάση της κοσμολογίας της μεγάλης έκρηξης. Ο Κεφαλής, σε αντίθεση με άλλους μαρξιστές, υπερασπίζει τη μεγάλη έκρηξη ως μια υλιστική θεωρία, μια συγκεκριμένη κατάδειξη του αυθόρμητου χωρισμού του ενιαίου στα αντιθετικά του μέρη, τον οποίο ο Λένιν θεωρούσε ως την ουσία της διαλεκτικής (σελ. 176-181, 15-16 κ.ά.).
• Η φυσική επιστήμη ακολουθεί μια μεθοδολογία ανάλογη εκείνης του Μαρξ στο Κεφάλαιο, εστιάζοντας στην ανακάλυψη και περιγραφή του «κυττάρου» κάθε επιπέδου. Στην κβαντική μηχανική, όπως την επεξεργάστηκε ο Φάινμαν, αναλύονται τα στοιχειώδη συμβάντα του μικρόκοσμου, η μετακίνηση των σωματιδίων και η μεταξύ τους ανταλλαγή φωτονίων, μέσω αφαιρέσεων όπως το ιδανικό και το πραγματικό ηλεκτρόνιο (με τον ίδιο τρόπο που ο Μαρξ αναλύει την ανταλλαγή εμπορευμάτων μέσω αφαιρέσεων όπως η αφηρημένη και η συγκεκριμένη εργασία). Στο κύτταρο της ζωής, το γονίδιο εντοπίζεται παρόμοια από τον Ντόκινς ως η μονάδα της εξέλιξης (σελ. 129-131, 340, κ.λπ.).
• Η ενοποίηση των θεμελιωδών δυνάμεων της φύσης μέσα από τις πρόσφατες θεωρίες των χορδών και των βρόχων παραπέμπει στη αντίληψη του Λένιν για τη γνώση η αναγνώριση της ταυτότητας των αντιθέσεων. Σύμφωνα με τη σύγχρονη φυσική στις ακραίες συνθήκες της μεγάλης έκρηξης (1032 οΚ) οι θεμελιώδεις δυνάμεις της φύσης (βαρύτητα, ηλεκτρομαγνητισμός, ασθενής και ισχυρή δύναμη) συγχωνεύονται σε μια ενιαία δύναμη. Έξω από αυτά τα όρια όμως διαχωρίζονται, καταδεικνύοντας τη θεμελιώδη στην υλιστική διαλεκτική υπεροχή της αντίθεσης απέναντι στην ενότητα (σελ. 255-257, κ.ά.).
Πέρα από τις παραπάνω γενικές ιδέες, ο αναγνώστης θα βρει ένα πλήθος εντυπωσιακές λεπτομέρειες για τις πιο πρόσφατες επιστημονικές ανακαλύψεις και θεωρίες, όπως ο πληθωρισμός, η σκοτεινή ύλη και η ενέργεια στην κοσμολογία, η ολογραφική αρχή και οι άλλες έννοιες της θεωρίας χορδών, οι οποίες διαφεύγουν από τα όρια της παρούσας κριτικής (βλ. σελ. 196, 213, 218, 297-298, κ.ά.). Στον επίλογο, ο συγγραφέας επιχειρεί μια σκιαγράφηση των βάσεων της διαλεκτικής λογικής, ειδικά της έννοιας της αντίφασης, σε συνάφεια με το περιεχόμενο των σύγχρονων επιστημονικών θεωριών. Σε αυτή τη βάση επεξηγεί ορισμένα παράδοξα γνωρίσματά τους, όπως η διατύπωση της θεωρίας χορδών σε 10 διαστάσεις, συνδέοντάς τα με τη διαλεκτική αντίληψη της αλληλεπίδρασης (σελ. 371-382).
Εν κατακλείδι, ο Κεφαλής τονίζει τη σημασία και την αναγκαιότητα ενός διαλόγου ανάμεσα στους φυσικούς και του μαρξιστές, ώστε οι μαρξιστές να διδαχθούν από τις πηγαίες διαλεκτικές τάσεις των μεγάλων φυσικών, αλλά και να δώσουν μια ώθηση ώστε οι τάσεις αυτές να γίνουν πιο συνειδητές. Ο ίδιος παραθέτει περιπτώσεις όπου οι ίδιοι οι μεγάλοι φυσικοί εξήγαγαν από μόνοι τους τα κοινωνικά και κοσμοθεωρητικά συμπεράσματα των θεωριών τους. Η μεγάλη πλειοψηφία τους, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τους Ντιράκ, Φέινμαν, Γκελ-Μαν, Χόκινγκ, Λίντε, Τούροκ, Γουάινμπεργκ, Σμόλιν, Ροβέλι, Κρικ, Μάιρ, Ντόκινς, υποστηρίζει μαχητικά αθεϊστικές θέσεις. Ο Αϊνστάιν αποδέχτηκε το 1949 την ιστορική αναγκαιότητα του σοσιαλισμού, στο διάσημο δοκίμιό του «Γιατί σοσιαλισμός;», ενώ ο Χάιζενμπεργκ και ο Κάκου έχουν αναφερθεί ρητά στη διαλεκτική.
Εντύπωση προκαλεί ένα απόσπασμα όπου ο Μίτσιο Κάκου, διαπρεπής Αμερικανοϊάπωνας φυσικός, παρουσιάζει την αρχή της ρήξης της συμμετρίας, θεμελιώδη στην κοσμολογία της μεγάλης έκρηξης, με αναφορές στο διαλεκτικό νόμο της μετατροπής της ποσότητας σε ποιότητα και στις κοινωνικές επαναστάσεις:
«Αυτή είναι η ουσία της διαλεκτικής. Σύμφωνα με αυτή τη φιλοσοφία, όλα τα αντικείμενα (οι άνθρωποι, τα αέρια, το ίδιο το Σύμπαν) περνούν από μια σειρά σταδίων. Κάθε στάδιο χαρακτηρίζεται από μια σύγκρουση ανάμεσα σε δυο αντιτι¬θέμενες δυνάμεις. Η φύση αυτής της σύγκρουσης καθορίζει στην πραγματικότητα τη φύση του σταδίου. Όταν η σύγκρουση επιλύεται, το αντικείμενο πηγαίνει σε ένα ανώτερο στάδιο, αποκαλούμενο η σύνθεση, όπου ξεκινά μια νέα αντίφαση, και η διαδικασία ξεκινά πάλι σε ένα ανώτερο επίπεδο.
Οι φιλόσοφοι το αποκαλούν αυτό μετάβαση από την “ποσότητα“ στην “ποιό-τητα“. Μικρές ποσοτικές αλλαγές τελικά συσσωρεύονται ώσπου υπάρχει μια ποι¬οτική ρήξη με το παρελθόν. Αυτή η θεωρία εφαρμόζεται στις κοινωνίες επίσης. Οι εντάσεις σε μια κοινωνία μπορεί να αυξηθούν δραματικά, όπως έκαναν στη Γαλ¬λία στα τέλη του 18ου αιώνα. Οι αγρότες αντιμετώπιζαν την πείνα, αυθόρμητες εξεγέρσεις για τροφή λάβαιναν χώρα, και η αριστοκρατία υποχώρησε πίσω από τα κάστρα της. Όταν οι εντάσεις έφτασαν στο σημείο ρήξης, μια μετάβαση φάσης συνέβηκε από το ποσοτικό στο ποιοτικό: Οι αγρότες πήραν τα όπλα, κατέλαβαν το Παρίσι και εκπόρθησαν τη Βαστίλη» (σελ. 257).
Τοποθετήσεις όπως αυτές του Κάκου πέρα από την επιστημονική έχουν και μια προφανή πολιτική σημασία. Ενισχύουν την πεποίθηση ότι ο καπιταλισμός της αγοράς δεν είναι η τελευταία λέξη της ιστορίας και ότι ο αγώνας για την ανατροπή του συμβαδίζει με τις τάσεις της κοινωνικής εξέλιξης και με την άποψη της επιστήμης.
Θα συστήσουμε θερμά το βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή σε όλους όσους ενδιαφέρονται για τα φιλοσοφικά θεμέλια του μαρξισμού και για τα κοσμοθεωρητικά ζητήματα που βάζουν οι φυσικές επιστήμες. Προσφέρει –για να παραφράσουμε μια διάσημη ρήση του Μαρξ– γνώση και ιδέες, χρήσιμες όχι μόνο στο να καταλάβουμε αλλά και να αλλάξουμε τον κόσμο.

Σημειώσεις.
1. Τα πλήρη στοιχεία του βιβλίου: Χρήστος Κεφαλής, Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες, εκδ. Τόπος, Αθήνα 2015, σελ. 382, 19 €. Πληροφορίες: Εκδόσεις Τόπος, Πλαπούτα 2 και Καλλιδρομίου, 210 8222835, http://www.toposbooks.gr/contents/index.php.

*Ο Γιάννης Τόλιος είναι διδάκτωρ οικονομικών και μέλος της ΚΠΕ του ΣΥΡΙΖΑ.

(Μάρτιος 2015)

Advertisements
Κατηγορίες:Uncategorized
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: